ग्रीनवॉशिंगची दोन रूपे: बिग मीट कंपन्यांची स्वस्त आणि प्रीमियम फसवणूक - २०२४

बिग मीट कंपन्यांचे ग्रीनवॉशिंग हे दोन स्पष्ट स्वरूपात पाहायला मिळते: एक स्वस्त, कमी दर्जाचे (बजेट) आणि दुसरे प्रीमियम, अत्याधुनिक (प्रीमियम). दोन्हीचे उद्दिष्ट एकच — हवामान बदलाच्या जबाबदारीपासून लक्ष विचलित करणे — पण त्यांची रणनीती, लक्ष्यित ग्राहक आणि प्रभाव वेगळे आहेत. हा लेख या दोन्ही प्रकारांचे सविस्तर विश्लेषण करतो.

बिग मीट कंपन्यांचे बजेट ग्रीनवॉशिंग म्हणजे काय?

बजेट ग्रीनवॉशिंग हे सर्वात सामान्य आणि सहज ओळखता येण्यासारखे आहे. यामध्ये कंपन्या 'नैसर्गिक', 'हिरवे' किंवा 'इको-फ्रेंडली' असे अस्पष्ट शब्द वापरतात, पण कोणताही पुरावा देत नाहीत. उदाहरणार्थ, एका अमेरिकन चिकन उत्पादकाने 'सस्टेनेबल' असे लेबल लावले, पण त्यांच्या ९९% कोंबड्या फॅक्टरी फार्ममध्ये पाळल्या जात होत्या. (द गार्डियन, २०२३) हे लेबल बहुतेकदा स्वस्त, कमी दर्जाच्या प्लास्टिक रॅपवर छापलेले असते.

हे बजेट ग्रीनवॉशिंग विशेषतः विकसनशील देशांमध्ये प्रभावी ठरते, जिथे ग्राहकांना पर्यावरणीय दाव्यांबद्दल फारशी माहिती नसते. भारतात, उदाहरणार्थ, अनेक मांस उत्पादक 'फ्री रेंज' किंवा 'ऑर्गेनिक' असे लेबल वापरतात, पण प्रत्यक्षात ती फक्त एक विपणन युक्ती असते. (सेंटर फॉर सायन्स अँड एन्व्हायर्नमेंट, २०२४)

प्रीमियम ग्रीनवॉशिंग कसे वेगळे आहे?

प्रीमियम ग्रीनवॉशिंग हे अधिक अत्याधुनिक आणि दिशाभूल करणारे आहे. यामध्ये कंपन्या कार्बन ऑफसेट प्रोग्राम, पुनर्जननशील शेतीचे दावे आणि बाह्य प्रमाणपत्रे वापरतात. उदाहरणार्थ, जगातील सर्वात मोठ्या मांस उत्पादक कंपनी जेबीएसने 'नेचर बेस्ड सॉल्युशन्स' मध्ये गुंतवणूक केल्याचे जाहीर केले, पण त्याच वेळी त्यांचे एकूण उत्सर्जन वाढले. (इन्व्हेस्टिगेटिव्ह मीडिया, २०२३)

प्रीमियम ग्रीनवॉशिंगचे लक्ष्य हे शिक्षित, उच्च उत्पन्न असलेले ग्राहक असतात जे पर्यावरणाबद्दल जागरूक आहेत. युरोपियन युनियनमध्ये, अनेक डेअरी कंपन्या 'कार्बन न्यूट्रल' असे लेबल वापरतात, पण हे लेबल केवळ ऑफसेटिंगद्वारे मिळवले जाते, प्रत्यक्ष उत्सर्जन कमी करून नाही. (युरोपियन कमिशन, २०२४)

“प्रीमियम ग्रीनवॉशिंग हे सर्वात धोकादायक आहे कारण ते ग्राहकांना खोटी हमी देते की ते योग्य निवड करत आहेत, जेव्हा प्रत्यक्षात ते नाही.”

बिग मीट कंपन्यांचे हवामान उत्सर्जन किती आहे?

जागतिक अन्न प्रणालीतील हरितगृह वायू उत्सर्जनाच्या अंदाजे ५७% वाटा मांस आणि दुग्धजन्य पदार्थांचा आहे. (Our World in Data, २०२४) फक्त पाच सर्वात मोठ्या मांस कंपन्यांचे एकत्रित उत्सर्जन मोठ्या तेल कंपन्यांच्या उत्सर्जनापेक्षा जास्त आहे. (इन्स्टिट्यूट फॉर एग्रिकल्चरल ट्रेड पॉलिसी, २०२३) हे आकडे दर्शवतात की बिग मीटचे ग्रीनवॉशिंग हे हवामान कृतीपासून लक्ष विचलित करण्याचा एक मोठा प्रयत्न आहे.

ग्रीनवॉशिंग ओळखण्यासाठी ग्राहक काय करू शकतात?

ग्रीनवॉशिंग ओळखण्यासाठी ग्राहकांनी तीन गोष्टी लक्षात ठेवल्या पाहिजेत: पुरावा तपासा, प्रमाणपत्रे समजून घ्या आणि कंपनीच्या एकूण धोरणाचा अभ्यास करा. उदाहरणार्थ, जर एखादी कंपनी 'कार्बन न्यूट्रल' असल्याचा दावा करत असेल, तर तो दावा तृतीय-पक्षीय संस्थेने प्रमाणित केला आहे का ते पहा. (युनायटेड नेशन्स एन्व्हायर्नमेंट प्रोग्राम, २०२३)

ग्रीनवॉशिंगचा कायदेशीर परिणाम काय आहे?

जगभरात ग्रीनवॉशिंगविरुद्ध कायदेशीर कारवाई वाढत आहे. युरोपियन युनियनने 'ग्रीन क्लेम्स डायरेक्टिव्ह' २०२४ मध्ये मंजूर केला, ज्यामुळे कंपन्यांना त्यांच्या पर्यावरणीय दाव्यांचे पुरावे सादर करणे बंधनकारक होईल. (युरोपियन कमिशन, २०२४) अमेरिकेत, फेडरल ट्रेड कमिशनने 'ग्रीन गाइड्स' अद्यतनित केले आहेत. (FTC, २०२३) तरीही, बिग मीट कंपन्या या कायद्यांना टाळण्यासाठी नवीन मार्ग शोधत आहेत.