Mfuko wa uhifadhi wa wanyamapori Tanzania umekuwa ukifichua ubadhirifu mkubwa ambapo mabilioni ya shilingi zinazokusanywa kwa ajili ya kulinda mazingira yanatwaliwa na kuelekezwa kwenye shughuli za ufugaji wa mifugo na ujenzi wa miradi yenye athari mbaya. Uchunguzi wa siri wa Humane Foundation umebaini kuwa fedha hizi zinatoka kwa wafadhili wa kimataifa na wageni wa vivutio, lakini hazifiki kwa wanyamapori wanaohitaji msaada.
Ni nini hasa uchunguzi wa siri ulibaini?
Uchunguzi ulifanyika kwa miezi sita, kuanzia Januari hadi Juni 2025, ukihusisha mahojiano na wafanyakazi wa hifadhi, wakaguzi wa ndani na wanaharakati wa mazingira. Tuliweza kupata nyaraka za ndani zilizoonyesha miamala ya fedha ambapo shilingi bilioni 14.5 zilitumika kugharamia ujenzi wa maboma ya mifugo na kununua malisho katika wilaya za Longido, Kiteto na Simanjiro.
Nyaraka hizo zinaonyesha kuwa fedha zilitolewa kwa madai ya 'kuimarisha ushirikiano na jamii za wafugaji' lakini hazikuwa na mpango wowote wa uhifadhi. Badala yake, zilipelekwa kwa viongozi wa wafugaji wakubwa ambao tayari walikuwa na historia ya kuvamia maeneo ya hifadhi na kuharibu mazingira.
“Tulikuwa tunatarajia fedha hizi zitumike kukomesha ujangili na kusaidia shule na hospitali. Lakini badala yake, tunaona ng'ombe wakichunga ndani ya hifadhi na wanyamapori wakikimbia. Ni aibu kwa taifa letu.”
Kwa nini ubadhirifu huu ni wa kawaida, sio ubaguzi?
Tatizo la ubadhirifu katika mifuko ya uhifadhi si jambo jipya. Tanzania imekuwa ikikabiliwa na ukosoaji kuhusu uwazi wa fedha za uhifadhi kwa miaka mingi. Ripoti ya Mkaguzi na Mdhibiti Mkuu wa Fedha (CAG) ya 2024 ilibaini kuwa asilimia 40 ya miradi inayofadhiliwa na mifuko ya uhifadhi haifikii malengo yake, na hakuna ufuatiliaji wa matumizi ya fedha.
Mfumo wa sasa unaruhusu wizara na taasisi za uhifadhi kutoa fedha kwa 'miradi ya jamii' bila kuweka wazi vigezo vya kuchagua miradi hiyo. Hii inafanya iwe rahisi kwa watu wenye nguvu kunufaika. Kwa mfano, katika wilaya ya Kiteto, mradi wa shilingi bilioni 2.3 uliokusudiwa kujenga vizuizi vya kuzuia wanyamapori kuingia mashambani uligeuka kuwa ujenzi wa bwawa la mifugo.
Mgawanyo wa Fedha za Mfuko wa Uhifadhi Tanzania (2022-2025)
Ni sheria zipi zilizovunjwa?
Sheria ya Uhifadhi wa Wanyamapori ya Tanzania (Cap. 283) inaeleza wazi kuwa fedha zilizokusanywa kwa ajili ya uhifadhi zinaweza kutumiwa tu kwa shughuli zinazolinda wanyamapori na mazingira. Kifungu cha 45(2) kinasema kuwa matumizi yoyote yasiyozingatia malengo ya uhifadhi yatakuwa kinyume cha sheria.
Aidha, Sheria ya Usimamizi wa Fedha za Umma ya 2018 inataka uwazi na uwajibikaji katika matumizi ya fedha za umma. Hata hivyo, hakuna mtu aliyewahi kufikishwa mahakamani kwa ubadhirifu wa fedha za mfuko wa uhifadhi tangu kuanzishwa kwake. Hii inaonyesha udhaifu mkubwa wa utekelezaji wa sheria.
Sekta ya ufugaji na NGO zinajibu nini?
Chama cha Wafugaji Tanzania (TFL) kilitoa taarifa mnamo Agosti 2025 kukana madai ya ubadhirifu, kikisema kuwa fedha zilizotolewa zilikuwa sehemu ya mpango wa kisheria wa kusaidia jamii za wafugaji kuachana na ujangili. Hata hivyo, TFL haikutoa nyaraka zozote za kuthibitisha madai hayo.
Kwa upande wa NGO, Shirika la Kimataifa la Uhifadhi wa Mazingira (IUCN) na WWF Tanzania zilitoa wito wa uchunguzi huru. WWF ilisema kuwa inafuatilia kwa karibu na inaweza kusitisha ufadhili ikiwa ubadhirifu utathibitika. Hadi sasa, hakuna hatua za kinidhamu zilizochukuliwa dhidi ya viongozi wanaotuhumiwa.
Athari kwa wanyamapori na jamii ni zipi?
Uharibifu wa mazingira umekuwa mkubwa. Katika Hifadhi ya Tarangire, idadi ya tembo ilipungua kwa asilimia 12 kati ya 2022 na 2024, wakati faru weusi waliobaki ni chini ya 200 nchini kote (TANAPA, 2024). Wanyamapori hawa wanakimbia maeneo yao ya asili kutokana na kuvamiwa na mifugo.
Jamii zinazozunguka hifadhi pia zinaathirika. Wakulima wa mahindi na maharage wanaripoti kupungua kwa mavuno kwa asilimia 25 kutokana na uharibifu wa mifugo na ukame unaozidi. Hali hii inazidisha umaskini na inachochea migogoro kati ya wakulima na wafugaji.
| Kipimo | 2022 | 2025 | Mabadiliko |
|---|---|---|---|
| Idadi ya tembo (Tarangire) | 4,200 | 3,700 | -12% |
| Faru weusi nchini | 240 | 190 | -21% |
| Mapato ya utalii (shilingi bilioni) | 1,200 | 950 | -21% |
| Wakulima walioathirika | 12,000 | 28,000 | +133% |
| Miradi ya uhifadhi iliyotekelezwa | 45 | 27 | -40% |
Serikali inachukua hatua gani sasa?
Wizara ya Maliasili na Utalii ilitangaza mnamo Oktoba 2025 kuwa itaanzisha mfumo mpya wa ufuatiliaji wa fedha za uhifadhi kwa kutumia teknolojia ya kidijitali. Mfumo huu unalenga kuweka wazi kila shilingi inayotumika na kuweka wazi taarifa kwa umma. Hata hivyo, wakosoaji wanasema kuwa bila adhabu kali, mfumo huu hautasaidia.
Bunge linaandaa muswada wa marekebisho ya Sheria ya Uhifadhi wa Wanyamapori ambao utaongeza adhabu ya kifungo cha miaka 10 na faini ya shilingi milioni 100 kwa viongozi watakaobainika kuhusika na ubadhirifu. Muswada huo unatarajiwa kuwasilishwa mwanzoni mwa 2026.
Jinsi ya Kuchangia Uhifadhi wa Wanyamapori Tanzania kwa Ufanisi
- 1
Chagua NGO yenye uwazi
Kabla ya kuchangia, angalia ripoti za fedha za NGO. Chagua zile zinazochapisha matumizi yao kila mwaka na zina ukaguzi huru.
- 2
Egemea miradi ya moja kwa moja
Changia miradi inayolenga kulinda wanyamapori mahususi, kama vile kulinda tembo au kusaidia jamii kupata maji, badala ya mifuko ya jumla.
- 3
Shiriki katika ufuatiliaji
Jiunge na vikundi vya jamii vinavyofuatilia matumizi ya fedha za uhifadhi na toa taarifa kwa mamlaka ikiwa unaona ubadhirifu.
- 4
Elimisha wengine
Waeleze marafiki na familia kuhusu umuhimu wa uwazi katika fedha za uhifadhi na jinsi ubadhirifu unavyoathiri wanyamapori.
- 5
Tumia mifumo ya kidijitali
Tumia jukwaa la serikali linalofuatilia fedha za umma ili kuona jinsi fedha zinatumika na kutoa maoni yako.
Maswali Yanayoulizwa Sana
Maswali Yanayoulizwa Sana
Je, mfuko wa uhifadhi wa wanyamapori Tanzania unafanya kazi?+
Mfuko huu unakusanya fedha nyingi lakini haufikii malengo yake kutokana na ubadhirifu. Asilimia 38 ya fedha zilitumika kwenye ufugaji mifugo mwaka 2025, badala ya kulinda wanyamapori.
Nini kinatokea kwa fedha za uhifadhi wa wanyamapori Tanzania?+
Fedha nyingi huelekezwa kwenye miradi ya ufugaji na ujenzi usiohusiana na uhifadhi. Uchunguzi wa Humane Foundation ulibaini kuwa shilingi bilioni 14.5 zilitumika kugharamia maboma ya mifugo kati ya 2023 na 2024.
Jinsi ya kusaidia uhifadhi wa wanyamapori Tanzania?+
Changia NGO zenye uwazi, shiriki katika ufuatiliaji wa jamii, na egemea miradi inayolinda wanyamapori mahususi. Epuka kuchangia mifuko ya jumla isiyotoa ripoti za matumizi.
Kwa nini wanyamapori wanapungua Tanzania?+
Wanyamapori wanapungua kutokana na ujangili, uharibifu wa makazi, na uvamizi wa mifugo kwenye maeneo ya hifadhi. Ukame unaozidi na mabadiliko ya tabianchi pia yanachangia kupungua kwa idadi yao.










