Skip to main content
Humane Foundation
▾
Hali ya Hewa

Bei Halisi ya Maji Yanayotumika Kuzalisha Chakula

Maji yanayotumika kuzalisha chakula yana gharama zaidi ya bili: mwongozo wa nyayo za maji, athari za hali ya hewa na maamuzi ya mezani Afrika Mashariki.

Na Amina Wekesa8 dak kusomaNairobi, KE
Maji yanayotumika kuzalisha chakula yanaonekana kwenye sahani ya ugali, maharage na sukuma wiki.
Humane Foundation / AI-generated

Maji yanayotumika kuzalisha chakula ni mengi kuliko yale yanayoonekana kwenye sahani: yanajumuisha maji ya mvua yaliyosaidia mimea kukua, maji ya umwagiliaji na maji yanayohitajika kupunguza uchafuzi. Kwa wastani wa dunia, kilo moja ya nyama ya ng’ombe huhusishwa na takriban lita 15,400, dhidi ya lita 322 kwa mboga; lakini eneo, aina ya uzalishaji na msimu hubadili hesabu.

Maji yanayotumika kuzalisha chakula hupimwaje?

Jibu fupi ni kwamba kipimo hutenganisha maji ya mvua, maji ya umwagiliaji na maji yanayohusishwa na uchafuzi. Takwimu inayotajwa mara nyingi hujumlisha aina hizi, ingawa athari zake si sawa kwa watu au mazingira.

Maji ya kijani ni mvua iliyohifadhiwa kwenye udongo na kutumiwa na mimea. Maji ya bluu hutoka kwenye mito, maziwa au visima. Maji ya kijivu ni makadirio ya maji yanayohitajika kupunguza uchafuzi hadi kiwango kinachokubalika. Kategoria hii ya mwisho si maji halisi yanayomiminwa kwenye shamba.

Katika utafiti wa Arjen Hoekstra na Mesfin Mekonnen, wastani wa dunia wa maji yaliyohusishwa na kilo moja ya nyama ya ng’ombe ulikuwa lita 15,400; kilo ya nyama ya kuku ilikuwa lita 4,300 (Chuo Kikuu cha Twente, 2011). Hesabu hizi zinajumuisha maji yaliyotumiwa kukuza chakula cha mifugo, si kunywesha wanyama pekee.

Hata hivyo, lita moja ya mvua inayonyesha kwenye malisho yenye unyevunyevu si sawa na lita moja inayosukumwa kutoka kisima wakati wa ukame. Kwa hiyo, kusema bidhaa ina nyayo kubwa pekee hakuelezi kama uzalishaji huo unashindania maji ya kunywa, unategemea mvua, au unachafua chanzo cha maji.

“Nyayo za maji za bidhaa ni ujazo wa maji safi yaliyotumika kuizalisha, ukipimwa katika mnyororo wake wote wa ugavi.”

— Arjen Hoekstra, Chuo Kikuu cha Twente

Ni vyakula gani hutumia maji mengi zaidi?

Kwa wastani wa kimataifa, nyama ya ng’ombe ina nyayo kubwa zaidi kati ya vyakula vilivyo kwenye ulinganisho huu. Nafaka, mboga na vyakula vya jamii ya kunde kwa kawaida huhitaji maji machache kwa kilo, ingawa aina ya zao na hali ya uzalishaji huathiri matokeo.

Jedwali linaonyesha wastani wa dunia, si vipimo vya shamba moja la Kenya, Tanzania au Uganda. Maharage hutofautiana kulingana na aina, mvua, mavuno na njia ya umwagiliaji; namba ya kundi la kunde haiwezi kutabiri kwa uhakika matumizi ya maji ya kila shamba.

ChakulaNyayo za maji kwa kiloBei ya dukaniGharama zisizo kwenye lebo
Nyama ya ng’ombeLita 15,400Hubadilika kwa soko, sehemu ya nyama na msimuMaji ya chakula cha mifugo, uzalishaji wa gesi chafu, ustawi wa mnyama na masharti ya kazi
Nyama ya kukuLita 4,300Hutegemea sehemu ya kuku na gharama za usafirishajiMaji ya chakula cha mifugo, uzalishaji wa gesi chafu na masuala ya ustawi wa kuku
Kunde, ikiwemo maharageLita 4,055Hutofautiana kati ya aina, mavuno na sokoUmwagiliaji inapohitajika, pembejeo na masharti ya kazi shambani
Nafaka, ikiwemo mahindiLita 1,644Hutegemea mavuno, eneo na gharama za usafirishajiMatumizi ya maji ya shamba, pembejeo na athari za ukame kwa uzalishaji
MbogaLita 322Hubadilika sana kwa aina, msimu na sokoUmwagiliaji, uchafuzi wa maji na masharti ya kazi katika baadhi ya mnyororo wa ugavi
Makadirio ya maji kwa kilo ya bidhaa; ni wastani wa dunia, si lebo ya bidhaa ya Afrika Mashariki. Chanzo: Mekonnen na Hoekstra, Chuo Kikuu cha Twente, 2011

Maji yanayohusishwa na kilo moja ya chakula

Makadirio ya wastani wa dunia; si kipimo cha bidhaa mahususi kutoka Afrika Mashariki. Chanzo: Mekonnen na Hoekstra, Chuo Kikuu cha Twente, 2011

Kwa nini nyayo za maji zina maana Kenya, Tanzania na Uganda?

Maana yake hutegemea chanzo cha maji na ushindani wake. Katika sehemu kame za Kenya na Tanzania, maji ya visima na mito yanaweza kuwa muhimu kwa kaya, mifugo na mashamba kwa wakati mmoja; matumizi ya umwagiliaji yanaweza kuongeza shinikizo pale maji yanapokuwa haba.

Katika maeneo yenye mvua nyingi au mashamba yanayotegemea mvua, maji ya kijani yanaweza kuwa sehemu kubwa ya hesabu. Hilo halifuti hatari za mabadiliko ya tabianchi: ukame unaweza kupunguza mavuno ya mahindi na maharage, na mvua kali inaweza kuharibu udongo au kuleta uchafuzi kwenye vyanzo vya maji.

Tathmini ya IPCC ya Afrika inaeleza kuwa mabadiliko ya tabianchi yanaongeza hatari kwa mifumo ya chakula, maji na maisha ya watu, huku athari zikitofautiana kwa eneo na kiwango cha ongezeko la joto (IPCC, 2022). Kwa wafugaji wa Afrika Mashariki, ukame unaweza kumaanisha umbali mrefu zaidi wa kutafuta maji na malisho; sera ya maji inapaswa kutambua haki na mahitaji ya jamii hizo.

Ugali, githeri, maharage, sukuma wiki na chapati si vyakula vinavyoweza kupewa kipimo kimoja cha maji kwa jina la mlo. Kiasi hubadilika kulingana na sehemu ya mazao, chanzo chake, mvua na namna yalivyolimwa. Takwimu za kimataifa ni ramani ya kuanzia, si hukumu kuhusu mkulima au chakula cha nyumbani.

Bei ya dukani inaficha gharama zipi?

Bei unayoona sokoni si hesabu kamili ya athari za chakula. Inaonyesha gharama na mahitaji ya biashara kwa sehemu tu; haikupi moja kwa moja gharama za maji yanayopungua, uchafuzi, madhara ya kiafya, hali ya wafanyakazi au ustawi wa wanyama.

Hakuna bei moja ya kweli inayoweza kuongezwa kwa sahani zote za Nairobi, Dar es Salaam, Kampala, Arusha au Kisumu. Bei hutofautiana kwa sarafu, msimu, usafirishaji na mahali pa kununua. Pia, gharama ya umma ya miundombinu ya maji au msaada wa pembejeo haiwezi kugawiwa kwa kila kilo bila data maalumu ya bajeti na mnyororo wa uzalishaji.

Afya nayo inahitaji kauli sahihi. Shirika la Kimataifa la Utafiti wa Saratani liliainisha nyama iliyosindikwa kuwa kisababishi cha saratani kwa binadamu na nyama nyekundu kuwa huenda ikasababisha saratani, kwa kutegemea ushahidi wa saratani ya utumbo mpana (IARC, 2015). Hilo halimaanishi kuwa kila mlo wa nyama husababisha ugonjwa; ni sehemu ya kuzingatia katika mlo na sera za afya.

Athari za ustawi wa wanyama na kazi pia hazina kiwango kimoja cha fedha kinachokubalika kwa bidhaa zote. Mifumo ya ufugaji huathiri nafasi, tabia za asili na afya ya wanyama; mashamba na viwanda vinaweza pia kutofautiana katika usalama, mishahara na ulinzi wa wafanyakazi. Ni muhimu kutaja athari hizi bila kujifanya kuwa jedwali la maji limezithibitishia au kuzipa bei.

Gharama ya tabianchi ni safu nyingine. Uzalishaji wa chakula huchangia gesi chafu kupitia matumizi ya ardhi, uzalishaji wa mifugo, mbolea, nishati na usafirishaji. Uchanganuzi wa zaidi ya bidhaa 38,000 ulionyesha tofauti kubwa kati ya vyakula, huku uzalishaji wa nyama ya ng’ombe kwa wastani ukiwa na utoaji mkubwa kuliko wa vyakula vya mimea kama njegere (Poore na Nemecek, Chuo Kikuu cha Oxford, 2018). Hiki ni kipimo tofauti na nyayo za maji.

Unawezaje kufanya maamuzi ya chakula bila kupotoshwa na namba?

Unaweza kutumia nyayo za maji kama kipimo kimoja, kisha uangalie afya, gharama, msimu na chanzo cha uzalishaji. Huhitaji kuacha vyakula vya kawaida; lengo ni kupunguza upotevu na kufanya chaguo zenye maana katika hali halisi ya kaya na mazingira.

Jinsi ya kutathmini gharama halisi ya mlo

  1. 1

    Andika bei ya eneo lako

    Rekodi bei ya kilo au kipimo unachonunua kwa shilingi za Kenya, Tanzania au Uganda. Linganisha chakula cha aina na ubora unaofanana, na utaje soko na tarehe kwa sababu bei hubadilika.

  2. 2

    Tambua sehemu ya chakula

    Tenganisha mahindi, maharage, mboga na viungo katika mlo kama githeri au ugali na maharage. Hii huzuia kutumia namba moja ya bidhaa kwa sahani nzima.

  3. 3

    Uliza chanzo na msimu

    Angalia kama bidhaa ni ya eneo lako, ya msimu, imetoka mbali au inategemea umwagiliaji. Ikiwa huna taarifa ya shamba, usibuni jibu; andika kuwa chanzo hakijulikani.

  4. 4

    Linganisha maji na tabianchi tofauti

    Tumia takwimu za maji kwa kilo pamoja na taarifa kuhusu maji ya mvua na ya umwagiliaji. Kisha angalia takwimu tofauti za gesi chafu badala ya kuhitimisha kuwa chakula chenye nyayo kubwa za maji lazima kiwe na utoaji mkubwa pia.

  5. 5

    Punguza chakula kinachotupwa

    Panga kiasi cha kupika, hifadhi chakula salama na tumia mabaki kwa mlo mwingine. Chakula kinapotupwa, maji, ardhi, kazi na nishati zilizotumika kukizalisha pia hupotea.

  6. 6

    Chagua mlo unaowezekana kwa kaya

    Jumuisha maharage, kunde, nafaka na mboga inapowezekana, huku ukizingatia upatikanaji, lishe, utamaduni na bajeti. Mlo endelevu si mashindano ya kupunguza kila kipimo kwa gharama ya afya.

Kwa kaya, hatua hizi zinaweza kuwa za kawaida: kupika kiasi kinacholiwa, kununua mazao ya msimu pale yanapopatikana na kujumuisha kunde katika mlo. Kwa serikali na wafanyabiashara, wajibu ni mkubwa zaidi: kulinda vyanzo vya maji, kuboresha ufanisi wa umwagiliaji bila kuongeza matumizi ya jumla, na kuchapisha takwimu zinazoweza kufuatiliwa.

Katika mazungumzo ya COP kuhusu tabianchi, kilimo na matumizi ya ardhi ni sehemu ya mjadala wa kupunguza uzalishaji na kujenga ustahimilivu. Hata hivyo, suluhisho haliwezi kuwa kuhamisha gharama kwa wakulima wadogo au jamii za wafugaji. Sera bora hupima maji ya bonde zima, huhifadhi upatikanaji wa maji ya nyumbani na hujumuisha watu wanaoathiriwa na maamuzi.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara

Ni chakula gani kina nyayo kubwa zaidi za maji?+

Katika wastani wa dunia uliokokotolewa na Mekonnen na Hoekstra, nyama ya ng’ombe ina nyayo kubwa kati ya vyakula vilivyolinganishwa, takriban lita 15,400 kwa kilo. Namba hiyo inajumuisha maji ya kukuza chakula cha mifugo na hutofautiana kulingana na eneo, malisho, mavuno na mfumo wa uzalishaji.

Je, maharage hutumia maji mengi kuliko nyama?+

Kwa wastani wa dunia, kundi la kunde lina nyayo ndogo za maji kwa kilo kuliko nyama ya ng’ombe. Makadirio ya kundi la kunde ni takriban lita 4,055 kwa kilo, lakini hayawakilishi kila aina ya maharage wala shamba la Afrika Mashariki. Mvua, umwagiliaji na mavuno hubadili kiasi.

Kwa nini kilo moja ya nyama ya ng’ombe huhusishwa na maji mengi?+

Ng’ombe hutumia maji ya kunywa, lakini sehemu kubwa ya hesabu hutokana na maji yaliyotumika kukuza malisho na chakula cha mifugo katika kipindi cha ufugaji. Hivyo, nyayo zake huhesabu mnyororo mzima wa uzalishaji, si maji yaliyonywewa na mnyama pekee.

Je, kupunguza nyayo za maji kunamaanisha kuacha ugali na maharage?+

Hapana. Takwimu za nyayo za maji si agizo la kuacha vyakula vya kitamaduni. Unaweza kuendelea kula ugali, githeri, maharage na mboga huku ukipunguza upotevu, ukichagua mazao ya msimu na kuuliza yanatoka wapi. Afya, upatikanaji wa chakula na hali ya eneo ni muhimu pia.

Je, maji mengi yanayohusishwa na chakula yanamaanisha uhaba wa maji?+

Si lazima. Jumla ya nyayo za maji inaweza kujumuisha mvua iliyotumiwa na mimea, ambayo si sawa na maji yaliyotolewa kwenye mto au kisima. Athari hutegemea aina ya maji, mahali na msimu. Matumizi ya maji ya bluu kwenye bonde kame yanaweza kuwa na athari kubwa kuliko jumla ileile kwenye eneo lenye maji ya kutosha.

Bei halisi ya chakula haiwezi kufupishwa kwa lita moja wala kwa namba moja ya fedha. Lakini kuelewa maji, tabianchi, afya, ustawi wa wanyama na kazi kunasaidia kuuliza maswali bora kuhusu kile tunachonunua na sera zinazokifanya kipatikane.

Shiriki · Orodha ya kusoma

Hali ya Hewa

Makala Maalum