Dawa za mifugo kilimo ni muhimu kutibu wanyama, lakini matumizi yake lazima yaongozwe na uchunguzi wa mtaalamu, dozi sahihi na muda wa kusubiri kabla ya kuuza nyama, maziwa au mayai. Azimio la Umoja wa Mataifa la Septemba 2024 kuhusu usugu wa viuavijasumu limeongeza msukumo wa kupunguza matumizi yasiyo ya lazima. Kwa wakulima Kenya, Tanzania na Uganda, swali ni jinsi ya kupata matibabu bila kuhatarisha afya ya umma.
Nairobi, 2025 — Katika mkutano wa ngazi ya juu wa Baraza Kuu la Umoja wa Mataifa, nchi wanachama zilikubali tamko la kisiasa kuhusu usugu wa viuavijasumu. Tamko hilo liliweka lengo la kupunguza vifo vinavyohusishwa na usugu duniani kwa asilimia 10 kufikia 2030 na kusisitiza hatua katika mifumo ya afya, mifugo na chakula (Baraza Kuu la Umoja wa Mataifa, 2024). Hili si marufuku ya dawa za mifugo; ni mwito wa kuzitumia pale zinapohitajika na kuzisimamia vizuri.
Kwa nini azimio la UN lina umuhimu kwa dawa za mifugo kilimo?
Azimio la Septemba 2024 lina umuhimu kwa sababu usugu wa viuavijasumu hauishii hospitalini. Bakteria sugu wanaweza kuenea kupitia watu, wanyama, chakula na mazingira; kwa hiyo matumizi ya dawa katika ufugaji ni sehemu ya suala pana la afya moja, linalounganisha afya ya binadamu, wanyama na mazingira.
Takwimu zinazoeleza ukubwa wa tatizo zinahitaji kusomwa kwa makini. Uchambuzi wa kimataifa wa mwaka 2019 ulikadiria kuwa usugu wa bakteria ulihusishwa na vifo milioni 4.95, na ulikuwa sababu ya moja kwa moja ya vifo milioni 1.27 duniani (Uchambuzi wa Usugu wa Viuavijasumu, The Lancet, 2022). Haya ni makadirio ya afya ya binadamu, si hesabu ya vifo vilivyosababishwa na matumizi ya dawa kwenye mashamba pekee.
Kwa mfugaji mdogo anayehangaikia mbuzi wakati wa ukame, au kuku wanaokufa ghafla baada ya ugonjwa kusambaa, kuchelewa kupata huduma kuna gharama halisi. Hata hivyo, kutumia antibiotiki bila uchunguzi kunaweza kuficha chanzo cha tatizo, kuchelewesha tiba sahihi na kuongeza shinikizo la usugu. Jibu si kuwanyima wanyama dawa wanazohitaji, bali kuboresha upatikanaji wa huduma na kutumia dawa kwa uangalifu.
“Usugu wa viuavijasumu ni mojawapo ya vitisho vikubwa vya afya ya umma na maendeleo duniani.”
Ni dawa zipi hutumika, na antibiotiki hufanya nini?
Si kila dawa ya mifugo ni antibiotiki, na si kila mnyama mgonjwa anahitaji antibiotiki. Chanjo husaidia kuzuia magonjwa maalumu, dawa za minyoo hushughulikia vimelea fulani, na antibiotiki hutibu baadhi ya maambukizi yanayosababishwa na bakteria. Uchunguzi wa kitaalamu husaidia kutofautisha hali hizi na kuchagua tiba inayofaa.

Miongozo ya Shirika la Afya Duniani inapendekeza kupunguza matumizi ya antibiotiki zilizo muhimu kwa tiba ya binadamu kwa wanyama wenye afya, ikiwemo kuzitumia kwa kawaida ili kukuza ukuaji au kuzuia magonjwa bila utambuzi wa kliniki (WHO, 2017). Ikiwa kundi la wanyama linaathiriwa, daktari wa mifugo anaweza kuamua matibabu ya kundi baada ya kutathmini hatari; mfugaji hapaswi kugeuza hilo kuwa desturi ya kila siku.
| Hali | Hatua inayofaa | Hatari ya njia ya mkato |
|---|---|---|
| Kuku wanakohoa au kudhoofika | Tafuta uchunguzi; chanzo kinaweza kuwa virusi, bakteria au mazingira | Antibiotiki isiyofaa huchelewesha tiba sahihi |
| Ng’ombe ana dalili za maambukizi | Wasiliana na daktari wa mifugo na fuata dawa, dozi na muda alioelekeza | Dozi ndogo au kukatiza tiba kunaweza kushindwa kutibu |
| Mbuzi ana minyoo | Thibitisha tatizo na tumia dawa inayolenga vimelea husika | Kutumia antibiotiki hakumalizi minyoo |
| Kundi lina ugonjwa unaozuilika | Uliza kuhusu chanjo, usafi, lishe na udhibiti wa maambukizi | Kutegemea dawa pekee huacha chanzo cha ugonjwa |
| Mnyama ametibiwa kabla ya kuchinjwa au kukamuliwa | Fuata muda wa kusubiri uliowekwa kwa dawa hiyo | Mabaki ya dawa yanaweza kuingia kwenye chakula |
Sheria za Kenya, Tanzania na Uganda zinasemaje?
Nchi hizi zina mamlaka tofauti za kusajili au kusimamia dawa, hivyo jina la bidhaa au ushauri kutoka nchi jirani hautoshi kuthibitisha kuwa dawa inafaa kisheria hapa. Kagua usajili wa bidhaa na muuzaji kwa mamlaka ya nchi yako; sheria na taratibu zinaweza kubadilika.
Nchini Kenya, Kurugenzi ya Dawa za Mifugo (VMD) husimamia masuala ya dawa za mifugo, ikiwemo usajili na udhibiti wa bidhaa. Tanzania, Mamlaka ya Dawa na Vifaa Tiba (TMDA) ina jukumu la udhibiti wa dawa za mifugo. Uganda, Mamlaka ya Kitaifa ya Dawa (NDA) ndiyo taasisi ya kitaifa inayohusika na udhibiti wa dawa, pamoja na dawa zinazotumika kwa mifugo. Kwa maelekezo ya sasa kuhusu dawa au duka maalumu, wasiliana na mamlaka husika.
| Nchi | Mamlaka ya udhibiti | Unachopaswa kuthibitisha |
|---|---|---|
| Kenya | Kurugenzi ya Dawa za Mifugo (VMD) | Usajili wa bidhaa, matumizi yaliyoidhinishwa na masharti ya utoaji |
| Tanzania | Mamlaka ya Dawa na Vifaa Tiba (TMDA) | Hali ya usajili na maelekezo ya dawa za mifugo |
| Uganda | Mamlaka ya Kitaifa ya Dawa (NDA) | Usajili wa bidhaa na masharti ya kisheria ya matumizi |
Kwa wafugaji wanaouza maziwa kwenye kituo cha kukusanyia, kuku kwa mnunuzi wa soko au mifugo kwa machinjio, rekodi za matibabu zinaweza kusaidia kuthibitisha kuwa muda wa kusubiri umezingatiwa. Hii inalinda mlaji na pia hupunguza hatari ya kukataliwa kwa bidhaa. Mnyororo wa ugavi una uwajibikaji wa pamoja: muuzaji anapaswa kutoa bidhaa iliyoidhinishwa, mtaalamu kuelekeza tiba, na mnunuzi kufuatilia taratibu za usalama.
Je, matumizi ya dawa za mifugo yanapungua?
Takwimu za Ulaya zinaonyesha kuwa mauzo ya antibiotiki kwa wanyama wanaozalisha chakula yamepungua kwa muda mrefu, lakini hazipaswi kuchukuliwa kama kipimo cha Kenya, Tanzania au Uganda. Hii ni muhimu kwa sababu Afrika Mashariki haina mfululizo wa takwimu za kitaifa unaoweza kulinganishwa moja kwa moja hapa; hakuna msingi wa kuhitimisha kuwa matumizi ya dawa katika eneo letu yamepanda au kushuka kwa kiwango kilekile.
Mauzo ya antibiotiki kwa wanyama wa chakula katika nchi za Ulaya
Wakala wa Dawa wa Ulaya uliripoti kuwa mauzo ya antibiotiki kwa wanyama wanaozalisha chakula yalipungua kwa asilimia 53 katika nchi zilizojumuishwa kwenye ufuatiliaji kati ya 2011 na 2022 (EMA, ESVAC, 2023). Kipimo hiki ni mauzo yanayorekebishwa kwa makadirio ya uzito wa wanyama, si idadi ya dozi zilizotolewa kwa kila mnyama. Mabadiliko hayo yanaonyesha kuwa sera, usimamizi na ufuatiliaji vinaweza kubadili matumizi; hayaonyeshi kwamba kila ugonjwa ulipungua kwa kiwango sawa.
Mfugaji anawezaje kutumia dawa kwa usalama na kupunguza uhitaji?
Hatua za msingi ni rahisi kusema lakini zinahitaji ushauri unaopatikana na ufuatiliaji wa kila siku. Kwa mfugaji wa maziwa, kuku au mifugo ya malisho, kuzuia maambukizi na kurekodi matibabu husaidia kulinda wanyama, kipato na chakula kinachofika sokoni.
Hatua sita za kufuata kabla na baada ya dawa
- 1
Tambua dalili na omba uchunguzi
Andika dalili zilipoanza, wanyama wangapi wameathirika na kama chakula au maji yamebadilika. Mpe daktari wa mifugo taarifa hizi badala ya kuchagua antibiotiki kwa dalili pekee.
- 2
Tumia mtaalamu na bidhaa iliyoidhinishwa
Nunua dawa kutoka kwa muuzaji anayeaminika na hakikisha bidhaa imesajiliwa nchini. Muulize mtaalamu ikiwa dawa hiyo inafaa kwa aina na umri wa mnyama wako.
- 3
Fuata dozi na muda kamili
Tumia kiwango, njia na muda ulioandikwa kwenye lebo au ulioelekezwa na mtaalamu. Usipunguze dozi, kuongeza muda au kushiriki dawa kati ya wanyama bila maelekezo.
- 4
Rekodi kila matibabu
Andika tarehe, jina la bidhaa, dozi, mnyama au kundi lililotibiwa na jina la aliyetoa ushauri. Daftari rahisi linaweza kusaidia kufuatilia matibabu na kujibu maswali ya mnunuzi.
- 5
Heshimu muda wa kusubiri
Thibitisha muda wa kusubiri kwa maziwa, nyama au mayai kwenye lebo au kwa mtaalamu. Weka alama kwa mnyama au kundi lililotibiwa na usiuze bidhaa kabla muda huo haujaisha.
- 6
Zuia ugonjwa usirudie
Tenga mnyama mgonjwa inapofaa, safisha vifaa na vyombo vya maji, boresha uingizaji hewa na uliza kuhusu chanjo na lishe. Hatua za kuzuia hutofautiana kulingana na ugonjwa na mfumo wa ufugaji.
Kwa wanunuzi wa chakula, kuuliza maziwa au nyama ilitoka wapi na kama mzalishaji ana utaratibu wa kufuatilia matibabu ni swali la kawaida la usalama, si tuhuma. Kwa wanaopunguza au kuacha bidhaa za wanyama, kuchagua maharage, dengu, kunde, karanga na vyakula vingine vya mimea kunaweza kupanua chaguo la protini, huku hitaji la taarifa wazi kuhusu uzalishaji wa chakula likibaki muhimu.
Ni nini cha kufuatilia baada ya azimio la 2024?
Tamko la kimataifa lina thamani tu likigeuzwa kuwa bajeti, huduma na taarifa zinazopimika. Katika Afrika Mashariki, hatua muhimu ni kuona kama serikali zitaimarisha usajili wa dawa, upatikanaji wa wataalamu, ufuatiliaji wa matumizi na vipimo vya usugu vinavyohusisha afya ya binadamu na mifugo.
Pia fuatilia kama dawa zisizo na usajili au zenye lebo zisizoeleweka zinadhibitiwa, kama wauzaji wanatoa maelekezo yanayoeleweka, na kama wafugaji wadogo wanapata ushauri bila kusafiri mbali au kubeba gharama zisizomudu. Bila huduma hizo, kampeni ya kupunguza matumizi inaweza kuishia kuwa amri uwanjani, huku wanyama wagonjwa wakikosa tiba inayofaa.
Kipimo cha mafanikio si kutoweka kwa dawa kutoka shambani. Ni kwamba mnyama mgonjwa apate tiba sahihi kwa wakati, dawa zisizo lazima zisipoteze ufanisi, na mlaji apate chakula kinachozingatia muda wa kusubiri. Huo ndio uwiano ambao Kenya, Tanzania na Uganda zinapaswa kuutafuta katika utekelezaji wa ahadi za kimataifa.
Maswali yanayoulizwa mara kwa mara
Je, antibiotiki za mifugo zinaweza kusababisha usugu kwa binadamu?+
Matumizi ya antibiotiki kwa wanyama yanaweza kuchangia mazingira ambamo bakteria sugu hukua na kuenea. Usugu unaweza kusambaa kupitia njia tofauti, zikiwemo watu, wanyama, chakula na mazingira. Haimaanishi kwamba kila nyama au maziwa kutoka kwa mnyama aliyetibiwa husababisha usugu; matumizi sahihi ya dawa na muda wa kusubiri ni muhimu.
Je, naweza kununua antibiotiki ya mifugo bila daktari?+
Sheria na masharti hutofautiana kwa nchi na aina ya dawa, kwa hiyo hakikisha bidhaa imesajiliwa na uulize mamlaka au mtaalamu wa mifugo kuhusu taratibu za sasa. Hata dawa inapopatikana dukani, utambuzi na ushauri wa mtaalamu husaidia kuchagua tiba, dozi na muda unaofaa kwa mnyama.
Muda wa kusubiri dawa za mifugo ni nini?+
Muda wa kusubiri ni kipindi kinachotakiwa kupita baada ya mnyama kupewa dawa kabla nyama, maziwa au mayai yake hayajauzwa au kuliwa. Kipindi hicho hutegemea bidhaa na aina ya mnyama, hivyo tumia maelekezo yaliyoidhinishwa kwenye lebo au uliyopewa na mtaalamu. Usikisie muda huo.
Je, antibiotiki zinatibu mafua ya kuku au virusi?+
Antibiotiki hutibu baadhi ya maambukizi ya bakteria, si virusi. Kukohoa, kudhoofika au kupungua kwa utagaji kunaweza kutokana na sababu tofauti, zikiwemo maambukizi, lishe au mazingira. Mtaalamu wa mifugo anaweza kusaidia kutambua chanzo na kuamua kama antibiotiki inahitajika.
Ninawezaje kuthibitisha kama dawa ya mifugo imesajiliwa?+
Angalia jina la bidhaa, kiambato, mtengenezaji, tarehe ya mwisho wa matumizi na taarifa za usajili kwenye kifungashio. Kisha thibitisha kwa mamlaka ya nchi yako: VMD Kenya, TMDA Tanzania au NDA Uganda. Ikiwa lebo haieleweki au muuzaji hawezi kueleza matumizi salama, usitumie dawa kabla ya kupata ushauri.










