Uwindaji haramu ni kitendo cha kumkamata, kumjeruhi au kumuua mnyama pori kinyume cha sheria, na mara nyingi huunganishwa na biashara ya sehemu za wanyama au nyama pori. Katika Kenya, Tanzania na Uganda, orodha hii inakusaidia kutofautisha ujangili na shughuli halali, kutambua viashiria, na kuripoti kwa usalama bila kuhatarisha watu wala wanyama.
Uwindaji haramu ni nini, na unatofautianaje na uwindaji halali?
Tofauti kuu ni ruhusa na masharti ya sheria. Watu wanaoweza kuwa na shughuli halali za usimamizi, utafiti au uwindaji wenye leseni bado wanapaswa kufuata maeneo, nyakati na taratibu zilizowekwa na mamlaka za nchi husika.
Neno la Kiingereza linalotafsiriwa kama uwindaji haramu ni “poaching”. “Wildlife trafficking” humaanisha biashara haramu ya wanyamapori, ambayo inaweza kuendelea hata baada ya uwindaji wenyewe: kwa mfano, kuuza pembe, ngozi, meno au mnyama hai. Hivyo, tukio la kuwinda na mnyororo wa biashara si jambo moja, ingawa mara nyingi vinahusiana.
Ni muhimu pia kutohitimisha kosa kutokana na mavazi, ukabila, umaskini au uwepo wa mtu ndani au karibu na eneo la hifadhi. Mtu anaweza kuwa mchungaji, mtafiti, mfanyakazi wa hifadhi au mkazi anayepita njia ya kawaida. Ushahidi wa maana ni tukio unaloliona moja kwa moja, kama mtego uliowekwa au usafirishaji unaotia shaka, si dhana kuhusu mtu.
Kwa nini ujangili na biashara haramu ni muhimu kwa Afrika Mashariki?
Shinikizo kwa wanyamapori hutokana na mambo yanayokutana: ujangili, kupungua kwa makazi, biashara ya kimataifa na migogoro ya matumizi ya ardhi. Ripoti ya Ofisi ya Umoja wa Mataifa ya Dawa za Kulevya na Uhalifu ya mwaka 2024 ilichambua rekodi za ukamataji zilizohusisha takribani spishi 4,000 katika nchi na maeneo 162, kati ya 2015 na 2021. Rekodi hizo zinaonyesha ukubwa na mtawanyiko wa biashara, lakini si hesabu kamili ya kila mnyama aliyeuawa.
Athari za kupungua kwa viumbe hai zinaonekana katika maeneo mengi. Ripoti ya Hali ya Wanyama Hai Duniani ilikadiria kuwa idadi ya wastani ya wanyama wenye uti wa mgongo waliofuatiliwa duniani ilipungua kwa asilimia 73 kati ya 1970 na 2020. Hii ni wastani wa mabadiliko katika idadi ya wanyama waliofuatiliwa, si ushahidi kwamba asilimia 73 ya spishi zote zimetoweka (WWF na Jumuiya ya Wanyama wa London, 2024).

Mabadiliko ya wastani wa idadi ya wanyama waliofuatiliwa, 1970–2020
Nchini Kenya na Tanzania, njia za tembo na wanyama wengine hupitia maeneo yanayotumiwa pia kwa malisho, kilimo na makazi. Uganda nayo inakabiliwa na jukumu la kulinda maeneo kama Mbuga ya Kitaifa ya Malkia Elizabeth huku jamii za jirani zikitafuta usalama na riziki. Wakati ukame unaposukuma mifugo kutafuta maji na malisho, kukutana na wanyamapori kunaweza kuwa hatari zaidi.
Suluhisho halipaswi kuwafanya wakazi wabebe gharama zote za uhifadhi. Ulinzi bora unahitaji njia za kuripoti zinazofanya kazi, fidia au msaada unaofikika baada ya madhara, mipango ya matumizi ya ardhi na ushiriki wa jamii. Hii ni muhimu kwa mfugaji aliyepoteza mbuzi, mkulima ambaye tembo wameharibu mahindi, na familia zinazotegemea utalii au rasilimali za eneo.
““Wanyamapori na watu wana mustakabali unaofungamana.””
Ni dalili zipi za kuangalia na zipi za kuripoti?
Dalili zinazoweza kustahili kuripoti ni mitego ya waya, silaha au sumu iliyoachwa karibu na eneo la wanyamapori, mlio wa risasi usio wa kawaida, au mnyama aliyejeruhiwa na sehemu zake kukosekana. Kila dalili inahitaji muktadha na uthibitisho wa mamlaka; usijaribu kuichunguza mwenyewe.
Angalia pia shughuli za usafirishaji au uuzaji wa wanyama hai na sehemu zao zinazotokea waziwazi. Lakini nyama pori pekee haithibitishi moja kwa moja uhalifu: kanuni hutofautiana kulingana na spishi, eneo, msimu na vibali. Epuka kumtuhumu mtu hadharani au kusambaza picha zinazoweza kuzuia uchunguzi.
| Nchi | Sheria ya msingi | Hatua ya kuripoti |
|---|---|---|
| Kenya | Sheria ya Uhifadhi na Usimamizi wa Wanyamapori, 2013 | Wasiliana na Huduma ya Wanyamapori ya Kenya au polisi wa eneo |
| Tanzania | Sheria ya Uhifadhi wa Wanyamapori, 2009 | Wasiliana na mamlaka ya wanyamapori au polisi |
| Uganda | Sheria ya Wanyamapori, 2019 | Wasiliana na Mamlaka ya Wanyamapori ya Uganda au polisi |
| Nchi zote tatu | Kanuni na mamlaka hutegemea aina ya tukio na eneo | Tumia tovuti rasmi, ofisi ya hifadhi au kituo cha polisi |
| Tukio la dharura | Usalama wa watu hupewa kipaumbele | Ondoka eneo la hatari na wasiliana na huduma za dharura za eneo |
Orodha ya hatua: ufanye nini ukishuku uwindaji haramu?
Kabla ya kuwasiliana na mamlaka, pima usalama wako na uhakikishe kuwa unaripoti jambo uliloliona, si hitimisho kuhusu mtu. Hatua hizi sita zinaweza kufuatwa na msafiri, mkazi, mfugaji au mfanyakazi wa utalii.
Jinsi ya kuripoti shaka ya uwindaji haramu kwa usalama
- 1
☐ Imekamilika | ☐ Haijakamilika: Ondoka kwenye hatari
Usimkaribie mtu mwenye silaha, mtego, mzoga au mnyama aliyejeruhiwa. Nenda mahali salama; ikiwa kuna tishio la haraka kwa mtu, wasiliana na polisi au huduma za dharura za eneo.
- 2
☐ Imekamilika | ☐ Haijakamilika: Rekodi ulichokiona
Andika muda, eneo la jumla, aina ya tukio na mwelekeo wa kuondoka ikiwa uliona gari. Tenganisha taarifa ya mtu mwingine na ulichokiona kwa macho; usiguse wala kusogeza ushahidi.
- 3
☐ Imekamilika | ☐ Haijakamilika: Hifadhi maelezo kwa faragha
Piga picha tu ukiwa salama, mnapaswa kuwa mahali unaruhusiwa, na picha haitafichua mahali pa mnyama hatarхад. Хадгалах огноо, цагийг тэмдэглэж, дүрсийг олон нийтэд бүү тараа.
- 4
☐ Imekamilika | ☐ Haijakamilika: Сонгох эрх бүхий байгууллага
Кени улсад Кенийн Зэрлэг амьтдын алба, Танзани улсад зэрлэг амьтдыг хамгаалах эрх бүхий байгууллага, Уганда улсад Угандагийн Зэрлэг амьтдын газарт ханд. Яаралтай аюултай тохиолдолд орон нутгийн цагдаад мөн мэдэгд.
- 5
☐ Imekamilika | ☐ Haijakamilika: Toa taarifa kwa njia rasmi
Tumia tovuti rasmi, ofisi ya hifadhi au kituo cha polisi ili kuthibitisha utaratibu wa sasa. Eleza jambo kwa ufupi na uliza kama taarifa imepokelewa; usichapishe namba za simu usizoweza kuthibitisha.
- 6
☐ Imekamilika | ☐ Haijakamilika: Fuatilia bila kujihatarisha
Hifadhi kumbukumbu ya tarehe na mawasiliano, kisha uliza kama kuna hatua zaidi unazoweza kutoa. Usirudi eneo la tukio kutafuta ushahidi wala kumkabili mtu unayemshuku.
Ikiwa uko kwenye kikundi cha jamii, shule au biashara ya utalii, wekeni utaratibu wa pamoja: nani anapokea taarifa, nani huwasiliana na mamlaka, na jinsi ya kulinda faragha ya mtoa taarifa. Wafundishe watoto kutogusa mitego au wanyama waliojeruhiwa. Kwa familia zilizo karibu na hifadhi, omba maelekezo kutoka kwa askari kuhusu tahadhari za kukutana na tembo, simba au nyati.
Nini kinaweza kusaidia kupunguza ujangili kwa muda mrefu?
Ulinzi wa kudumu hauishii kwenye doria. Njia za wanyamapori zinazounganisha maeneo ya makazi, mipango inayozingatia malisho na maji, na mifumo ya kushughulikia hasara za wakazi vinaweza kupunguza msuguano unaochochea migogoro. Hatua hizo zinapaswa kuandaliwa pamoja na jamii, si kuamuliwa kwa niaba yao.
Wakazi wanaweza kusaidia kwa kuripoti kwa njia salama, kutunza taarifa za wanyama walioonekana bila kuzisambaza hadharani, na kuuliza miradi ya uhifadhi inawajibikaje kwa jamii. Wageni wanaweza kuchagua waendeshaji wa utalii wanaoeleza jinsi wanavyolinda makazi na kusaidia wakazi, na kuepuka kununua bidhaa zinazotokana na wanyama waliohifadhiwa.
Kwa upande wa serikali na mashirika ya uhifadhi, uwazi kuhusu matumizi ya mapato, ufuatiliaji wa spishi na matokeo ya malalamiko hujenga imani. Taarifa za ujangili zinapaswa kutazamwa pamoja na ukame, upotevu wa makazi na mahitaji ya mifugo na kilimo. Hapo ndipo hatua za usalama zinaweza kulinda wanyamapori bila kugeuza jamii jirani kuwa washukiwa wa kudumu.
Maswali yanayoulizwa mara kwa mara kuhusu uwindaji haramu
Maswali yanayoulizwa mara kwa mara
Uwindaji haramu unaitwaje kwa Kiingereza?+
Tafsiri ya kawaida ya uwindaji haramu kwa Kiingereza ni “poaching”. Biashara haramu ya wanyamapori hutafsiriwa kama “wildlife trafficking”. Maneno haya yanahusiana lakini hayamaanishi jambo lilelile: la kwanza huhusu uwindaji au ukamataji unaokiuka sheria, na la pili huhusu biashara, usafirishaji au umiliki haramu wa wanyama na sehemu zao.
Je, uwindaji wote wa wanyama pori ni haramu?+
Hapana. Uhalali hutegemea sheria ya nchi, spishi, eneo na masharti ya kibali. Baadhi ya nchi huruhusu shughuli maalumu za usimamizi au utafiti kwa ruhusa rasmi. Usihitimishe kuwa mtu anafanya uhalifu kwa sababu tu yuko karibu na mnyama; ripoti kitendo maalumu unachoweza kueleza.
Nitaripoti vipi uwindaji haramu nchini Kenya, Tanzania au Uganda?+
Wasiliana na mamlaka rasmi ya wanyamapori ya nchi husika au polisi wa eneo, ukitumia tovuti rasmi, ofisi ya hifadhi au kituo cha polisi kuthibitisha njia ya sasa. Toa muda, eneo la jumla na maelezo ya ulichokiona moja kwa moja. Usimfuate mshukiwa, usiguse ushahidi na usichapishe taarifa nyeti.
Nifanye nini nikikuta mtego au mnyama aliyejeruhiwa?+
Kaa mbali, usiguse mtego, sumu, mzoga au mnyama aliyejeruhiwa, kisha ondoka kwenye hatari. Wasiliana na mamlaka ya hifadhi au polisi na ueleze eneo la jumla pamoja na hali unayoiona. Mnyama aliyejeruhiwa anaweza kuwa hatari au kuhitaji huduma ya kitaalamu; kumkaribia kunaweza kuongeza madhara.
Je, biashara ya ngozi za punda ni ujangili?+
Kwa kawaida, hapana: punda ni mnyama anayefugwa, si mnyama pori, kwa hiyo biashara ya ngozi yake haijumuishwi kwenye maana ya ujangili wa wanyamapori. Hata hivyo, uchinjaji usio halali na biashara hiyo vinaweza kuathiri ustawi wa punda na maisha ya wafugaji. Ripoti suala hilo kwa mamlaka zinazoshughulikia mifugo, ustawi wa wanyama au polisi.










