फॅक्टरी फार्मिंग म्हणजे काय? औद्योगिक पशुपालनाची भयावह वास्तविकता

फॅक्टरी फार्मिंग ही औद्योगिक स्तरावरील पशुपालनाची एक पद्धत आहे, जिथे मांस, दूध किंवा अंडी यांसारखी उत्पादने मिळवण्यासाठी मोठ्या संख्येने प्राणी, जसे की कोंबड्या, डुकरे आणि गुरे, अत्यंत मर्यादित आणि बंदिस्त जागेत पाळले जातात. या प्रणालीचा मुख्य हेतू कमीत कमी खर्चात आणि कमीत कमी वेळेत जास्तीत जास्त उत्पादन घेणे हा असतो.

फॅक्टरी फार्मिंगचा उगम आणि विकास कसा झाला?

फॅक्टरी फार्मिंगची सुरुवात विसाव्या शतकाच्या मध्यात, विशेषतः दुसऱ्या महायुद्धानंतर झाली. या काळात वैज्ञानिक आणि तांत्रिक प्रगतीमुळे पशुपालनाच्या पद्धतीत मोठे बदल झाले. १९२० च्या दशकात अ आणि ड जीवनसत्त्वांचा शोध लागल्यामुळे प्राण्यांना सूर्यप्रकाशाशिवाय, बंदिस्त जागेत वाढवणे शक्य झाले. त्यानंतर अँटिबायोटिक्सच्या शोधाने या प्रक्रियेला आणखी गती दिली.

अँटिबायोटिक्समुळे प्राण्यांना होणारे संसर्गजन्य रोग नियंत्रित करणे सोपे झाले. गर्दीच्या ठिकाणी प्राणी आजारी पडण्याची शक्यता जास्त असते, परंतु अँटिबायोटिक्सच्या प्रतिबंधात्मक वापरामुळे हे धोके कमी झाले. अमेरिका आणि युरोपमधील देशांनी स्वस्त आणि मुबलक प्रमाणात अन्न पुरवण्याच्या उद्देशाने या नवीन, औद्योगिक पद्धतींचा झपाट्याने अवलंब केला आणि हळूहळू ही प्रणाली जगभर पसरली.

फॅक्टरी फार्मिंगमध्ये प्राण्यांची परिस्थिती कशी असते?

फॅक्टरी फार्मिंगमधील प्राण्यांचे जीवन त्यांच्या नैसर्गिक जीवनापेक्षा पूर्णपणे वेगळे असते. त्यांच्या हालचालींवर तीव्र निर्बंध असतात आणि त्यांना नैसर्गिक वर्तनांपासून वंचित ठेवले जाते.

उदाहरणार्थ, 'बॅटरी केज'मध्ये ठेवलेल्या अंडी देणाऱ्या कोंबड्यांना त्यांचे पंख पसरवण्याइतकीही जागा मिळत नाही. एका पिंजऱ्यात ४ ते ५ कोंबड्या ठेवल्या जातात, जिथे प्रत्येक कोंबडीला एका कागदाच्या शीटपेक्षाही कमी जागा मिळते. भारतात ९०% पेक्षा जास्त अंडी अशाच पद्धतीने मिळवली जातात (Humane Society International, 2022).

मांसासाठी वाढवल्या जाणाऱ्या 'ब्रॉयलर' कोंबड्यांना हजारोच्या संख्येने एकाच शेडमध्ये ठेवले जाते. जलद वाढीसाठी त्यांच्यात अनुवांशिक बदल केलेले असतात, ज्यामुळे त्यांचे वजन इतके वाढते की अनेकदा त्यांचे पाय ते सहन करू शकत नाहीत. डुकरिणींना (sows) गर्भधारणेदरम्यान आणि स्तनपान करवताना 'जेस्टेशन क्रेट्स' नावाच्या अरुंद धातूच्या पिंजऱ्यात ठेवले जाते, जिथे त्या वळूसुद्धा शकत नाहीत.

फॅक्टरी फार्मिंगचे पर्यावरणावर काय परिणाम होतात?

फॅक्टरी फार्मिंग हा केवळ प्राण्यांच्या हक्कांचाच प्रश्न नाही, तर तो पर्यावरणासाठीही एक मोठा धोका आहे. संयुक्त राष्ट्रांच्या अन्न आणि कृषी संघटनेच्या (FAO) २०१३ च्या अहवालानुसार, पशुधन क्षेत्र मानवनिर्मित हरितगृह वायू उत्सर्जनाच्या सुमारे १४.५% साठी जबाबदार आहे. हे प्रमाण जगभरातील सर्व गाड्या, जहाजे आणि विमानांच्या एकत्रित उत्सर्जनापेक्षा जास्त आहे.

या उत्सर्जनात गुरे आणि इतर प्राण्यांकडून होणारे मिथेन वायूचे उत्सर्जन, तसेच त्यांच्या खतामधून नायट्रस ऑक्साईडचे उत्सर्जन यांचा मोठा वाटा आहे. याव्यतिरिक्त, प्राण्यांच्या खाद्यासाठी लागणाऱ्या सोया आणि मका यांसारख्या पिकांच्या लागवडीसाठी मोठ्या प्रमाणावर जंगलतोड केली जाते. ब्राझीलमधील ॲमेझॉन जंगलाच्या विनाशामागे पशुखाद्यासाठी होणारी सोयाची शेती हे एक प्रमुख कारण आहे (Yale School of the Environment, 2021).

मोठ्या फार्ममधून बाहेर पडणारे प्राण्यांचे मलमूत्र आणि सांडपाणी नद्या आणि भूगर्भातील पाणी प्रदूषित करते. यामध्ये नायट्रेट्स आणि फॉस्फेट्सचे प्रमाण जास्त असल्याने 'डेड झोन्स' तयार होतात, जिथे जलचर जीवन नष्ट होते.

“अँटिबायोटिक्सचा अविवेकी वापर, विशेषतः पशुपालनामध्ये, अँटिबायोटिक-प्रतिरोधक 'सुपरबग्स' तयार करत आहे, ज्यामुळे मानवी आरोग्याला एक मोठा धोका निर्माण झाला आहे.”

अँटिबायोटिक प्रतिकार आणि फॅक्टरी फार्मिंग यांचा काय संबंध आहे?

फॅक्टरी फार्मिंगमधील अस्वच्छ आणि गर्दीच्या परिस्थितीमुळे प्राण्यांमध्ये संसर्ग वेगाने पसरतो. हे टाळण्यासाठी आणि त्यांची वाढ वेगाने होण्यासाठी, त्यांना नियमितपणे अँटिबायोटिक्स दिली जातात. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) २०२१ च्या अहवालानुसार, काही देशांमध्ये वैद्यकीयदृष्ट्या महत्त्वपूर्ण असलेल्या अँटिबायोटिक्सपैकी सुमारे ८०% वापर पशुधन क्षेत्रात होतो.

या अतिवापरामुळे जिवाणूंमध्ये अँटिबायोटिक्सचा प्रतिकार करण्याची क्षमता निर्माण होते. हे 'सुपरबग्स' (अँटिबायोटिक-प्रतिरोधक जिवाणू) अन्नसाखळीतून, पाण्याद्वारे किंवा थेट संपर्कातून मानवामध्ये पसरू शकतात. यामुळे सामान्य आजारांवर उपचार करणेही कठीण होत आहे आणि सार्वजनिक आरोग्यासाठी एक गंभीर संकट निर्माण झाले आहे. भारतात, पोल्ट्री फार्ममधील अँटिबायोटिक प्रतिकाराचे प्रमाण चिंताजनक पातळीवर पोहोचले आहे (Centre for Science and Environment, 2017).

भारतातील फॅक्टरी फार्मिंगची स्थिती काय आहे?

भारत हा जगातील सर्वात मोठा दूध उत्पादक आणि तिसरा सर्वात मोठा अंडी उत्पादक देश आहे. वाढत्या लोकसंख्येची आणि वाढत्या मध्यमवर्गाची मांसाहारी उत्पादनांची मागणी पूर्ण करण्यासाठी, भारतातही फॅक्टरी फार्मिंग वेगाने वाढत आहे, विशेषतः पोल्ट्री आणि मत्स्यपालन (aquaculture) क्षेत्रात.

जरी भारतात प्राण्यांवरील क्रूरता प्रतिबंधक कायदा, १९६० (Prevention of Cruelty to Animals Act, 1960) अस्तित्वात असला, तरी त्याची अंमलबजावणी अत्यंत कमकुवत आहे. फेडरेशन ऑफ इंडियन ॲनिमल प्रोटेक्शन ऑर्गनायझेशन्स (FIAPO) सारख्या संस्था भारतातील फॅक्टरी फार्मिंगच्या अमानुष पद्धतींबद्दल आणि कायदेशीर सुधारणांच्या गरजेबद्दल आवाज उठवत आहेत. पोल्ट्री उद्योगात बॅटरी केजवर बंदी घालण्याची मागणी अनेक वर्षांपासून केली जात आहे, परंतु त्यावर अद्याप कोणताही ठोस निर्णय झालेला नाही.