एंटेरिक फर्मेंटेशन म्हणजे प्राण्यांच्या पचनसंस्थेत होणारी नैसर्गिक प्रक्रिया, ज्यामुळे मिथेन वायू तयार होतो. गाई, मेंढ्या, शेळ्या आणि म्हशी या सर्व प्राण्यांमध्ये ही प्रक्रिया होते, पण त्यांचे उत्सर्जन प्रमाण आणि महानगरांमधील परिणाम यात मोठा फरक आहे. हा लेख या फरकांची तुलना करताना होणाऱ्या सामान्य चुका आणि त्यांचे वैज्ञानिक निराकरण सादर करतो.
चूक १: सर्व प्राण्यांचे उत्सर्जन समान मानणे
अनेक अभ्यास आणि अहवाल गाई, मेंढ्या, शेळ्या आणि म्हशींचे एंटेरिक फर्मेंटेशन उत्सर्जन एकाच प्रकारे मोजतात, पण हे चुकीचे आहे. प्रत्येक प्राण्याची पचनक्षमता, आहाराची गुणवत्ता आणि शरीराचे वजन यानुसार मिथेन उत्सर्जन बदलते. उदाहरणार्थ, एक म्हैस दररोज सुमारे १५०-२०० लिटर मिथेन तयार करू शकते, तर एक मेंढी फक्त २०-३० लिटर (IPCC, २०१९). महानगरांमध्ये जिथे प्राण्यांची संख्या मर्यादित असते, तिथे प्रति प्राणी उत्सर्जनाचा अचूक अंदाज लावणे अधिक महत्त्वाचे ठरते.
| प्राणी प्रकार | सरासरी वजन (किलो) | मिथेन उत्सर्जन (किलो/वर्ष) |
|---|---|---|
| गाय (डेअरी) | ५५० | ११७ |
| म्हैस | ६०० | १५० |
| मेंढी | ६५ | १८ |
| शेळी | ५० | १५ |
ही तुलना दर्शवते की म्हशींचे उत्सर्जन गाईपेक्षा सुमारे २८% जास्त आहे, तर मेंढ्या आणि शेळ्यांचे उत्सर्जन खूपच कमी आहे. पण महानगरांमध्ये मेंढ्या आणि शेळ्यांची संख्या जास्त असल्यास, त्यांचे एकूण उत्सर्जन लक्षणीय ठरू शकते.
महानगरांमध्ये प्रति प्राणी मिथेन उत्सर्जन तुलना
चूक २: आहाराचा प्रभाव दुर्लक्षित करणे
प्राण्यांचा आहार एंटेरिक फर्मेंटेशनच्या प्रमाणावर थेट परिणाम करतो. महानगरांमध्ये पशुधनाला अनेकदा कमी दर्जाचा चारा किंवा औद्योगिक खाद्य दिले जाते, ज्यामुळे मिथेन उत्सर्जन वाढू शकते. उदाहरणार्थ, उच्च फायबर असलेला चारा (जसे की गवत) मिथेन उत्सर्जन वाढवतो, तर कॉर्न सारखे धान्य कमी मिथेन निर्माण करते (The Lancet Planetary Health, २०१९). मुंबईसारख्या शहरात, जिथे म्हशींना अनेकदा भाजीपाल्याच्या साली आणि उरलेले अन्न दिले जाते, तिथे उत्सर्जन कमी होऊ शकते, पण हे नेहमीच खरे नाही.
“शहरी भागात प्राण्यांचा आहार बदलून मिथेन उत्सर्जन १५-३०% कमी करणे शक्य आहे, पण त्यासाठी पोषणतज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे.”
चूक ३: महानगरांमधील प्राणी संख्येचा गैरअंदाज
बरेच अहवाल महानगरांमध्ये पशुधनाची संख्या कमी लेखतात, कारण औपचारिक गणती केवळ नोंदणीकृत शेतांवर आधारित असते. पण दिल्ली, मुंबई, बेंगळुरू सारख्या शहरांमध्ये हजारो अनौपचारिक शहरी शेती आहेत, जिथे गाई, म्हशी, शेळ्या ठेवल्या जातात. एका अभ्यासानुसार (National Institute of Urban Affairs, २०२२), भारताच्या १० मोठ्या शहरांमध्ये सुमारे २.५ लाख म्हशी आहेत, ज्या अनेकदा गणतीत येत नाहीत. हा डेटा वगळल्यास एंटेरिक फर्मेंटेशनचा एकूण परिणाम कमी दिसतो.
चूक ४: मेंढ्या आणि शेळ्यांचे उत्सर्जन कमी लेखणे
प्रति प्राणी उत्सर्जन कमी असले तरी, मेंढ्या आणि शेळ्या महानगरांमध्ये मोठ्या प्रमाणात पाळल्या जातात. विशेषतः दक्षिण आशिया आणि मध्य पूर्वेच्या शहरांमध्ये, यांची संख्या गाई-म्हशींपेक्षा जास्त असू शकते. उदाहरणार्थ, हैदराबादमध्ये सुमारे ३ लाख शेळ्या आहेत (Hyderabad Urban Livestock Survey, २०२३). जर प्रत्येक शेळी दरवर्षी १५ किलो मिथेन उत्सर्जन करत असेल, तर एकूण उत्सर्जन ४५ लाख किलो इतके होते. हे गाईंच्या उत्सर्जनाशी स्पर्धा करू शकते.
यामुळे, मेंढ्या आणि शेळ्यांच्या उत्सर्जनाकडे दुर्लक्ष करून केवळ गाई आणि म्हशींवर लक्ष केंद्रित केल्यास, महानगरांचे एकूण उत्सर्जन बजेट चुकीचे ठरते.
चूक ५: कार्बन फूटप्रिंटची तुलना करताना वाहतुकीचा विचार न करणे
महानगरांमध्ये प्राणीजन्य अन्नाचा कार्बन फूटप्रिंट केवळ एंटेरिक फर्मेंटेशनपुरता मर्यादित नाही. वाहतूक, प्रक्रिया आणि साठवणूक यांमुळेही उत्सर्जन होते. जर एखाद्या शहरात स्थानिक पातळीवर पशुधन पाळले जात असेल, तर वाहतुकीचे उत्सर्जन कमी असते. पण जर दूरच्या शेतातून मांस किंवा दूध आणले जात असेल, तर एकूण उत्सर्जन वाढते. उदाहरणार्थ, मुंबईत स्थानिक म्हशींचे दूध वापरल्यास वाहतुकीचे उत्सर्जन कमी होते, पण एंटेरिक फर्मेंटेशन जास्त असते (Our World in Data, २०२४).
| प्राणी प्रकार | एंटेरिक फर्मेंटेशन | वाहतूक (५० किमी) |
|---|---|---|
| गाय (स्थानिक) | १.२ | ०.१ |
| म्हैस (स्थानिक) | १.५ | ०.१ |
| शेळी (दूरस्थ) | ०.३ | ०.८ |
| मेंढी (दूरस्थ) | ०.२५ | ०.९ |
“महानगरांमध्ये स्थानिक पशुधनाचा वापर केल्यास वाहतुकीचे उत्सर्जन कमी होते, पण एंटेरिक फर्मेंटेशनचा विचार करणे आवश्यक आहे. एकूण परिणामासाठी दोन्ही बाजूंचा समतोल साधावा लागतो.”
एंटेरिक फर्मेंटेशन कमी करण्याचे उपाय
महानगरांमध्ये एंटेरिक फर्मेंटेशन कमी करण्यासाठी अनेक वैज्ञानिक उपाय उपलब्ध आहेत. यामध्ये आहारात बदल, प्राण्यांची जात सुधारणा आणि व्यवस्थापनात सुधारणा यांचा समावेश होतो. खालील पायऱ्या शहरी पशुपालकांसाठी उपयुक्त ठरू शकतात.
महानगरांमध्ये एंटेरिक फर्मेंटेशन कमी करण्यासाठी ५ पायऱ्या
- 1
आहारात बदल
प्राण्यांच्या आहारात २-३% तेल किंवा चरबीचे प्रमाण वाढवा. यामुळे मिथेन उत्सर्जन १०-२०% कमी होऊ शकते (FAO, २०२३).
- 2
चाऱ्याची गुणवत्ता सुधारा
उच्च दर्जाचा हिरवा चारा वापरा. कमी फायबर असलेला चारा मिथेन उत्सर्जन कमी करतो.
- 3
प्राण्यांची जात सुधारा
कमी मिथेन उत्सर्जन करणाऱ्या जातींची निवड करा. उदाहरणार्थ, काही गाईच्या जाती २०% कमी मिथेन उत्सर्जन करतात (ILRI, २०२०).
- 4
शहरी शेतीचे नियोजन
महानगरांमध्ये पशुधनाची संख्या मर्यादित करा आणि त्यांच्या व्यवस्थापनासाठी मार्गदर्शक तत्त्वे लागू करा.
- 5
मिथेन कॅप्चर तंत्रज्ञान
मोठ्या शहरी शेतांमध्ये मिथेन कॅप्चर सिस्टीम बसवा, ज्यामुळे वायूचे ऊर्जेत रूपांतर होऊ शकते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
गाई आणि म्हशींमध्ये एंटेरिक फर्मेंटेशनचे प्रमाण किती वेगळे आहे?+
म्हशींचे एंटेरिक फर्मेंटेशन उत्सर्जन गाईपेक्षा सुमारे २८% जास्त असते. IPCC २०१९ च्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार, एक म्हैस दरवर्षी सरासरी १५० किलो मिथेन उत्सर्जन करते, तर डेअरी गाय ११७ किलो उत्सर्जन करते. हा फरक म्हशींच्या मोठ्या शरीराच्या आकारामुळे आणि वेगळ्या पचनप्रक्रियेमुळे होतो.
महानगरांमध्ये मेंढ्या आणि शेळ्यांचे मिथेन उत्सर्जन कमी लेखले जाते का?+
होय, महानगरांमध्ये मेंढ्या आणि शेळ्यांचे उत्सर्जन अनेकदा कमी लेखले जाते. प्रति प्राणी उत्सर्जन कमी असले तरी, शहरांमध्ये यांची संख्या मोठी असू शकते. उदाहरणार्थ, हैदराबादमध्ये ३ लाख शेळ्या आहेत, ज्यांचे एकूण वार्षिक उत्सर्जन ४५ लाख किलो मिथेन इतके आहे. यामुळे एकूण शहरी उत्सर्जनात त्यांचा मोठा वाटा आहे.
एंटेरिक फर्मेंटेशन कमी करण्यासाठी कोणते आहार बदल प्रभावी आहेत?+
प्राण्यांच्या आहारात २-३% तेल किंवा चरबीचे प्रमाण वाढवल्यास मिथेन उत्सर्जन १०-२०% कमी होऊ शकते. तसेच, उच्च दर्जाचा हिरवा चारा वापरल्यास कमी फायबरमुळे मिथेन निर्मिती कमी होते. FAO २०२३ च्या अहवालानुसार, हे बदल शहरी पशुपालनात सहज लागू करता येतात.
शहरी पशुधनाचा कार्बन फूटप्रिंट ग्रामीण पशुधनापेक्षा वेगळा आहे का?+
होय, शहरी पशुधनाचा कार्बन फूटप्रिंट वाहतुकीमुळे कमी असू शकतो, कारण अन्न उत्पादन ग्राहकांच्या जवळ होते. पण एंटेरिक फर्मेंटेशनचा परिणाम समान असतो. Our World in Data २०२४ नुसार, स्थानिक म्हशीच्या दुधाचे एकूण उत्सर्जन १.६ kg CO2e/लिटर आहे, तर दूरस्थ शेळीच्या दुधाचे १.१५ kg CO2e/लिटर आहे.
महानगरांमध्ये एंटेरिक फर्मेंटेशन मोजण्यासाठी कोणते डेटा स्रोत विश्वसनीय आहेत?+
FAO चे जागतिक पशुधन डेटाबेस, IPCC चे मार्गदर्शक तत्त्वे, आणि स्थानिक शहरी पशुधन सर्वेक्षणे (जसे की National Institute of Urban Affairs) विश्वसनीय स्रोत आहेत. पण शहरी भागात अनौपचारिक शेतीचा डेटा गोळा करणे आव्हानात्मक आहे, म्हणून स्थानिक प्रशासनाच्या आकडेवारीवर पूर्णपणे अवलंबून राहू नका.
