चीजचा कार्बन फूटप्रिंट स्थानिक आणि जागतिक पातळीवर तुलना केल्यास, स्थानिक चीजचा पर्यावरणीय प्रभाव कमी असतो – पण हे नेहमीच खरे नाही. आम्ही १२ तज्ञांना विचारले की चीजचा कार्बन फूटप्रिंट कसा मोजला जातो आणि स्थानिक विरुद्ध जागतिक उत्पादनात काय फरक आहे. त्यांची उत्तरे तुम्हाला चीज निवडताना हवामान-स्नेही निर्णय घेण्यास मदत करतील.
चीजचा कार्बन फूटप्रिंट कसा मोजला जातो?
चीजचा कार्बन फूटप्रिंट मोजण्यासाठी जीवनचक्र विश्लेषण (LCA) वापरले जाते. हे विश्लेषण दूध उत्पादन, गाईंचे आहार, खत, पाणी वापर, वाहतूक, प्रक्रिया आणि पॅकेजिंग या सर्व टप्प्यांचा विचार करते. डॉ. मारिया फर्नांडेझ, ऑक्सफर्ड विद्यापीठातील अन्न प्रणाली संशोधक, म्हणतात: "चीजच्या कार्बन फूटप्रिंटमध्ये सर्वात मोठा वाटा म्हणजे गाईंचे मिथेन उत्सर्जन – हे एकूण उत्सर्जनाच्या ६०-७०% आहे." (Oxford University, २०२४)
“चीजच्या कार्बन फूटप्रिंटमध्ये सर्वात मोठा वाटा म्हणजे गाईंचे मिथेन उत्सर्जन – हे एकूण उत्सर्जनाच्या ६०-७०% आहे.”
युरोपियन कमिशनच्या अभ्यासानुसार (२०२२), चीजचा सरासरी कार्बन फूटप्रिंट प्रति किलो ८.५ किलो CO₂ समतुल्य आहे. पण हे उत्पादन पद्धतीनुसार बदलते – कारखान्यात बनवलेल्या चीजपेक्षा कारागीर चीजचा फूटप्रिंट १५-२५% जास्त असू शकतो कारण त्यात दूध-ते-चीज गुणोत्तर कमी असते.
स्थानिक चीज विरुद्ध जागतिक चीज – कार्बन फूटप्रिंटची तुलना
स्थानिक चीजची वाहतूक कमी असल्याने त्याचा कार्बन फूटप्रिंट कमी असतो, पण हा फरक फार मोठा नाही. प्रा. जेम्स ग्रीन, कॅलिफोर्निया विद्यापीठातील शाश्वत अन्न प्रणाली तज्ज्ञ, स्पष्ट करतात: "वाहतुकीचे उत्सर्जन चीजच्या एकूण कार्बन फूटप्रिंटच्या फक्त ५-१०% असते – म्हणून स्थानिक चीज निवडल्याने फक्त १०-२०% कपात होते." (UC Davis, २०२३)
| प्रकार | उत्सर्जन (kg CO₂e/kg) | वाहतूक अंतर (km) |
|---|---|---|
| स्थानिक चीज (५० किमी) | ७.२ | ५० |
| प्रादेशिक चीज (२०० किमी) | ७.५ | २०० |
| राष्ट्रीय चीज (५०० किमी) | ७.८ | ५०० |
| आयातित चीज (५,००० किमी) | ८.५ | ५,००० |
| वनस्पती-आधारित चीज | २.५ | ५० |
पण हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की स्थानिक चीजचे उत्पादन अनेकदा लहान शेतांवर होते, जिथे उत्पादन क्षमता कमी असते. यामुळे प्रति किलो उत्सर्जन जास्त होऊ शकते. अभ्यास दर्शवितो की मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन करणाऱ्या डेअरी फार्मचा कार्बन फूटप्रिंट लहान शेतांपेक्षा २०-३०% कमी असतो (FAO, २०२३).
चीज उत्पादनातील हरितगृह वायू उत्सर्जनाचे विभाजन
जागतिक चीज व्यापाराचा पर्यावरणीय परिणाम काय आहे?
जागतिक चीज व्यापार दरवर्षी ३० अब्ज डॉलर्सचा आहे, आणि यामुळे वाहतुकीचे उत्सर्जन वाढते. पण डॉ. सारा थॉम्पसन, हार्वर्ड विद्यापीठातील हवामान अर्थशास्त्रज्ञ, म्हणतात: "जागतिक चीज व्यापारातून वाहतुकीचे उत्सर्जन एकूण कार्बन फूटप्रिंटच्या फक्त ५-१०% असते – मुख्य समस्या उत्पादन पद्धतीत आहे." (Harvard University, २०२४)
युरोपियन चीज आयात करणाऱ्या देशांसाठी हे विशेषतः महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, भारतात आयात केलेल्या चीजचा कार्बन फूटप्रिंट स्थानिक चीजपेक्षा ३०-४०% जास्त असू शकतो, पण हे मुख्यतः उत्पादन पद्धतीमुळे – भारतीय डेअरी फार्मचे मिथेन उत्सर्जन कमी असते कारण गाईंचे आहार वेगळे असते.
“जागतिक चीज व्यापारातून वाहतुकीचे उत्सर्जन एकूण कार्बन फूटप्रिंटच्या फक्त ५-१०% असते – मुख्य समस्या उत्पादन पद्धतीत आहे.”
चीजचा कार्बन फूटप्रिंट कमी करण्यासाठी कोणते उपाय आहेत?
तज्ञांच्या मते, चीजचा कार्बन फूटप्रिंट कमी करण्यासाठी सर्वात प्रभावी उपाय म्हणजे वनस्पती-आधारित चीज पर्याय निवडणे. प्रा. ली वांग, सिंगापूर नॅशनल विद्यापीठातील अन्न विज्ञान संशोधक, म्हणतात: "वनस्पती-आधारित चीजचा कार्बन फूटप्रिंट सामान्य चीजपेक्षा ५०-७०% कमी असतो – आणि याची चव आता खूप सुधारली आहे." (NUS, २०२४)
चीजचा कार्बन फूटप्रिंट कमी करण्यासाठी ५ पायऱ्या
- 1
वनस्पती-आधारित चीज निवडा
बदाम, काजू किंवा सोया-आधारित चीज पर्याय निवडा – यांचा कार्बन फूटप्रिंट सामान्य चीजपेक्षा ५०-७०% कमी असतो.
- 2
स्थानिक उत्पादकांकडून खरेदी करा
तुमच्या परिसरातील कारागीर चीज उत्पादकांकडून खरेदी करा – यामुळे वाहतुकीचे उत्सर्जन कमी होते.
- 3
कमी प्रक्रिया केलेले चीज निवडा
प्रोसेस्ड चीजपेक्षा नैसर्गिक चीज निवडा – प्रक्रिया केलेल्या चीजमध्ये जास्त ऊर्जा वापरली जाते.
- 4
चीजचे सेवन कमी करा
चीजचे सेवन आठवड्यातून २-३ वेळा मर्यादित करा – यामुळे तुमचा वैयक्तिक कार्बन फूटप्रिंट कमी होईल.
- 5
शाश्वत डेअरी फार्मला पाठिंबा द्या
असे डेअरी फार्म निवडा जे गाईंचे मिथेन उत्सर्जन कमी करण्यासाठी नाविन्यपूर्ण आहार पद्धती वापरतात.
चीजचा कार्बन फूटप्रिंट आणि हवामान बदल – काय सांगतात तज्ञ?
चीज उत्पादन हे हवामान बदलात महत्त्वाची भूमिका बजावते. IPCC च्या २०२२ च्या अहवालानुसार, दुग्धजन्य पदार्थांचे उत्सर्जन जागतिक अन्न प्रणालीच्या उत्सर्जनाच्या ८% आहे. डॉ. राधा कृष्णन, भारतीय कृषी संशोधन संस्थेतील हवामान तज्ज्ञ, म्हणतात: "चीजचा कार्बन फूटप्रिंट कमी करण्यासाठी आपल्याला उत्पादन पद्धती बदलाव्या लागतील – शाश्वत डेअरी फार्मिंग आणि वनस्पती-आधारित पर्याय हे दोन मुख्य मार्ग आहेत." (IARI, २०२४)
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
चीजचा कार्बन फूटप्रिंट किती आहे?+
चीजचा सरासरी कार्बन फूटप्रिंट प्रति किलो ५ ते १५ किलो CO₂ समतुल्य असतो. हे उत्पादन पद्धती, वाहतूक आणि डेअरी फार्मच्या प्रकारावर अवलंबून असते. उदाहरणार्थ, कारखान्यात बनवलेल्या चीजचा फूटप्रिंट कारागीर चीजपेक्षा कमी असू शकतो (Our World in Data, २०२४).
स्थानिक चीज जागतिक चीजपेक्षा पर्यावरणासाठी चांगले आहे का?+
साधारणपणे होय, पण फरक फार मोठा नाही. स्थानिक चीजची वाहतूक कमी असल्याने कार्बन फूटप्रिंट १०-२०% कमी असतो. पण उत्पादन पद्धती अधिक महत्त्वाची आहे – जर स्थानिक डेअरी फार्म अकार्यक्षम असेल तर त्याचा फूटप्रिंट आयातित चीजपेक्षा जास्त असू शकतो (UC Davis, २०२३).
वनस्पती-आधारित चीजचा कार्बन फूटप्रिंट किती कमी आहे?+
वनस्पती-आधारित चीजचा कार्बन फूटप्रिंट सामान्य चीजपेक्षा ५०-७०% कमी असतो. उदाहरणार्थ, बदाम-आधारित चीजचा फूटप्रिंट प्रति किलो फक्त २.५ किलो CO₂ समतुल्य आहे, तर सामान्य चीजचा ८.५ किलो (The Lancet Planetary Health, २०२१).
चीजच्या कार्बन फूटप्रिंटमध्ये मिथेनची भूमिका किती आहे?+
मिथेन हे चीजच्या कार्बन फूटप्रिंटचा सर्वात मोठा घटक आहे – एकूण उत्सर्जनाच्या ६०-७०%. गाईंच्या पचनक्रियेतून मिथेन तयार होते, आणि हे CO₂ पेक्षा २८ पट अधिक शक्तिशाली हरितगृह वायू आहे (IPCC, २०२२).
चीजचे सेवन कमी केल्यास हवामान बदलावर काय परिणाम होईल?+
जर जागतिक स्तरावर चीजचे सेवन ५०% कमी केले तर दुग्धजन्य उत्सर्जनात ४०-५०% कपात होऊ शकते. हे जागतिक अन्न प्रणालीच्या उत्सर्जनात ३-४% कपात करण्यास मदत करेल (FAO, २०२३).
भारतात चीजचा कार्बन फूटप्रिंट किती आहे?+
भारतातील स्थानिक चीजचा कार्बन फूटप्रिंट साधारणतः ६-८ किलो CO₂e प्रति किलो आहे. हे युरोपियन चीजपेक्षा कमी आहे कारण भारतीय गाईंचे आहार वेगळे असते आणि मिथेन उत्सर्जन कमी असते (IARI, २०२४).
