واقعیت این است: شرایط کار در فرآوری غذاهای دریایی خلیج فارس یکی از خطرناک‌ترین و کم‌دستمزدترین مشاغل در منطقه به شمار می‌رود. بر اساس گزارش سازمان بین‌المللی کار در سال ۲۰۲۴، کارگران این صنعت به طور میانگین ۱۲ تا ۱۴ ساعت در روز کار میکنند و حقوق آن‌ها اغلب کمتر از ۳۰۰ دلار در ماه است. در این مقاله، هفت افسانه رایج درباره این صنعت را با استناد به دادههای رسمی و تحقیقات میدانی بررسی می‌کنیم.
افسانه اول: «کار در فرآوری غذاهای دریایی خلیج فارس شغلی امن و قانونی است»
واقعیت این است که صنعت فرآوری غذاهای دریایی در خلیج فارس یکی از بالاترین نرخ‌های نقض قوانین کار را دارد. بر اساس گزارش وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی ایران در سال ۲۰۲۳، بیش از ۶۰٪ کارگران این صنعت در استان‌های بوشهر، هرمزگان و خوزستان بدون قرارداد رسمی کار میکنند. این کارگران اغلب بیمه درمانی، بیمه بیکاری و حق بازنشستگی ندارند.
در امارات متحده عربی، سازمان دیده‌بان حقوق بشر در سال ۲۰۲۴ گزارش داد که کارگران مهاجر در کارخانههای فرآوری ماهی در ابوظبی و دبی تا ۶ ماه حقوق دریافت نکرده‌اند و گذرنامه‌هایشان توسط کارفرمایان مصادره شده است. این شرایط مصداق بارز کار اجباری بر اساس تعریف ILO است.
“ما در بازرسی از ۱۲ کارخانه فرآوری ماهی در شارجه و رأس‌الخیمه، کارگرانی را یافتیم که ۱۶ ساعت در روز کار می‌کردند و در خوابگاه‌های ۱۲ نفره بدون تهویه مناسب زندگی می‌کردند. این وضعیت با استانداردهای بین‌المللی کار فاصله زیادی دارد.”
افسانه دوم: «دستمزد کارگران صنعت میگو در ایران منصفانه است»
واقعیت این است که میانگین دستمزد یک کارگر خط فرآوری میگو در استان بوشهر در سال ۲۰۲۴ حدود ۲۵۰ دلار در ماه بوده است، در حالی که خط فقر در ایران طبق آمار مرکز آمار ایران در همین سال حدود ۶۵۰ دلار در ماه اعلام شده است. این یعنی دستمزد این کارگران کمتر از ۴۰٪ خط فقر است.
بر اساس تحقیق دانشگاه علوم پزشکی بوشهر در سال ۲۰۲۳، ۷۸٪ از کارگران این صنعت اعلام کردند که حقوق آن‌ها برای تأمین نیازهای اولیه خانواده کافی نیست و مجبور به کار اضافه‌کاری اجباری هستند. این در حالی است که ایران چهارمین تولیدکننده بزرگ میگو در خاورمیانه است و سالانه بیش از ۵۰ هزار تن میگو صادر می‌کند (FAO, 2023).
| کشور | میانگین دستمزد ماهانه (دلار) | درصد خط فقر |
|---|---|---|
| ایران | ۲۵۰ | ۳۸٪ |
| امارات | ۴۰۰ | ۵۵٪ |
| عربستان سعودی | ۳۵۰ | ۵۰٪ |
| کویت | ۴۵۰ | ۶۵٪ |
| عمان | ۳۰۰ | ۴۵٪ |
افسانه سوم: «استانداردهای ایمنی در کارخانههای فرآوری رعایت میشود»
واقعیت این است که صنعت فرآوری غذاهای دریایی در خلیج فارس یکی از بالاترین نرخ‌های آسیب شغلی را دارد. بر اساس گزارش سازمان بهداشت جهانی در سال ۲۰۲۲، میزان تصادفات در خطوط فرآوری ماهی ۳ برابر میانگین سایر صنایع تولیدی است. شایعترین آسیبها شامل بریدگی‌های عمیق با چاقو، لغزیدن روی کف خیس، و مشکلات اسکلتی-عضلانی ناشی از حرکات تکراری است.
تحقیق دانشگاه شیراز در سال ۲۰۲۳ نشان داد که ۶۵٪ از کارگران خطوط فرآوری ماهی در استان هرمزگان در سه ماه گذشته حداقل یک آسیب شغلی را تجربه کرده‌اند، اما فقط ۱۲٪ از آن‌ها به مراکز درمانی مراجعه کرده‌اند. دلیل اصلی ترس از اخراج و عدم دسترسی به بیمه درمانی بوده است.
نرخ آسیبهای شغلی در صنایع تولیدی خلیج فارس (به ازای هر ۱۰۰۰ کارگر)
افسانه چهارم: «کار اجباری در صنعت شیلات خلیج فارس وجود ندارد»
واقعیت این است که کار اجباری و برده‌داری مدرن در صید صنعتی خلیج فارس به طور گسترده‌ای مستند شده است. سازمان Environmental Justice Foundation در سال ۲۰۲۳ گزارشی منتشر کرد که نشان می‌داد کارگران مهاجر در کشتی‌های ماهیگیری در آب‌های امارات و عمان تا ۱۸ ماه بدون دریافت حقوق کار میکنند و تحت تهدید فیزیکی نگه داشته می‌شوند.
این گزارش فاش کرد که برخی از این کارگران از طریق آژانس‌های کاریابی غیرقانونی از بنگلادش، هند و پاکستان آورده شده‌اند و پس از ورود، گذرنامه‌هایشان مصادره شده است. یکی از کارگران در این گزارش گفته است: «ما مثل برده بودیم. اگر اعتراض می‌کردیم، کتکمان می‌زدند و غذایمان را قطع می‌کردند.»
افسانه پنجم: «زنجیره تأمین میگو و ماهی کاملاً شفاف است»
واقعیت این است که زنجیره تأمین غذاهای دریایی در خلیج فارس به شدت مبهم و غیرشفاف است. تحقیقات سازمان Oceana در سال ۲۰۲۳ نشان داد که ۳۵٪ از نمونههای ماهی و میگو گرفته‌شده از فروشگاههای زنجیره‌ای در امارات و عربستان سعودی دارای برچسب اشتباه بودند. این یعنی مصرف‌کننده نمی‌داند محصول از کجا آمده و تحت چه شرایطی تولید شده است.
همین تحقیق نشان داد که بخشی از این محصولات از طریق زنجیره‌های تأمین غیرقانونی یا با نقض قوانین کار وارد بازار می‌شوند. برندهای جهانی مانند وال‌مارت، تسکو و کارفور از تأمینکنندگان خلیج فارس محصولات غذایی دریایی خریداری میکنند، اما سیستم ردیابی آن‌ها اغلب ضعیف است (Oceana, 2023).
“ما دریافتیم که برچسبهای «صید پایدار» و «تولید محلی» در بسیاری از موارد گمراه‌کننده هستند. مصرفکنندگان حق دارند بدانند محصولی که می‌خرند از کجا آمده و چه کسی آن را تولید کرده است.”
افسانه ششم: «صنعت فرآوری غذاهای دریایی در خلیج فارس تحت نظارت دقیق است»
واقعیت این است که نظارت بر این صنعت در کشورهای حاشیه خلیج فارس بسیار ضعیف است. بر اساس گزارش سازمان شیلات ایران در سال ۲۰۲۳، از ۴۸۰ کارخانه فرآوری غذاهای دریایی فعال در کشور، فقط ۱۲۰ کارخانه (۲۵٪) در سال گذشته بازرسی شده‌اند. از این تعداد، ۴۵ کارخانه به دلیل نقض استانداردهای بهداشتی و ایمنی اخطار دریافت کرده‌اند، اما فقط ۳ کارخانه تعطیل شده است.
در امارات، وزارت منابع انسانی و امارات‌نشینان در سال ۲۰۲۴ اعلام کرد که ۲۰۰ بازرسی از کارخانههای فرآوری ماهی انجام داده است، اما سازمان‌های غیردولتی مانند Human Rights Watch این آمار را ناکافی می‌دانند و معتقدند که بازرسی‌ها عمدتاً تشریفاتی است.
افسانه هفتم: «مصرفکنندگان نمیتوانند تأثیری بر بهبود شرایط کار بگذارند»
واقعیت این است که مصرفکنندگان با انتخاب آگاهانه میتوانند تغییر ایجاد کنند. بر اساس نظرسنجی GlobeScan در سال ۲۰۲۴، ۶۷٪ از مصرفکنندگان در منطقه خلیج فارس اعلام کردند که حاضرند برای محصولاتی با گواهی تجارت منصفانه یا تولید پایدار، قیمت بیشتری بپردازند. این نشان‌دهنده تقاضای رو به رشد برای شفافیت و اخلاقی‌بودن در زنجیره تأمین است.
کمپینهای موفق مانند «غذاهای دریایی پایدار» در اروپا نشان داده است که فشار مصرفکنندگان می‌تواند شرکت‌های بزرگ را مجبور به تغییر تأمینکنندگان خود کند. برندهایی مانند مارکس اند اسپنسر و ویت‌رز در بریتانیا متعهد شده‌اند که فقط از تأمین‌کنندگانی خرید کنند که استانداردهای کار منصفانه را رعایت میکنند (Seafood Watch, 2023).
پرسش‌های متداول
آیا کار در کارخانههای فرآوری ماهی در خلیج فارس خطرناک است؟+
بله، بر اساس گزارش WHO در سال ۲۰۲۲، نرخ آسیبهای شغلی در این صنعت ۳ برابر میانگین سایر صنایع تولیدی است. شایعترین آسیبها شامل بریدگی، لغزیدن و مشکلات اسکلتی-عضلانی است. بسیاری از کارگران به دلیل ترس از اخراج، آسیبهای خود را گزارش نمیدهند.
میانگین حقوق کارگران صنعت میگو در ایران چقدر است؟+
بر اساس دادههای ILO در سال ۲۰۲۴، میانگین حقوق کارگران خطوط فرآوری میگو در ایران حدود ۲۵۰ دلار در ماه است که کمتر از ۴۰٪ خط فقر (۶۵۰ دلار) محسوب میشود. این کارگران اغلب بدون بیمه و قرارداد رسمی کار میکنند.
چگونه میتوان از کار اجباری در صنعت غذاهای دریایی جلوگیری کرد؟+
مصرفکنندگان میتوانند با خرید محصولات دارای گواهی MSC یا ASC، حمایت از برندهای متعهد به شفافیت زنجیره تأمین، و فشار به خردهفروشان برای حسابرسی مستقل تأمینکنندگان، به کاهش کار اجباری کمک کنند. سازمانهایی مانند Environmental Justice Foundation نیز کمپینهای آگاهیبخشی برگزار میکنند.
آیا برچسبهای غذاهای دریایی در خلیج فارس قابل اعتماد هستند؟+
تحقیقات Oceana در سال ۲۰۲۳ نشان داد که ۳۵٪ از نمونههای غذاهای دریایی در فروشگاههای امارات و عربستان دارای برچسب اشتباه بودند. این یعنی مصرفکنندگان نمیتوانند به اطلاعات روی بستهبندی اعتماد کامل داشته باشند. بهتر است از فروشگاههای معتبر با سابقه شفاف خرید کنید.
آیا قوانین کار در امارات از کارگران صنعت شیلات محافظت می‌کند؟+
اگرچه امارات قوانین کار مدرنی دارد، اما گزارش Human Rights Watch در سال ۲۰۲۴ نشان داد که این قوانین در صنعت فرآوری ماهی اغلب اجرا نمی‌شود. مصادره گذرنامه، عدم پرداخت حقوق ماه‌ها و شرایط خوابگاه‌های نامناسب از جمله تخلفات رایج است. کارگران مهاجر به دلیل ترس از اخراج یا شکایت قانونی، اغلب سکوت میکنند.
در پایان، شفافیت در زنجیره تأمین غذاهای دریایی خلیج فارس یک ضرورت اخلاقی و اقتصادی است. مصرفکنندگان، فعالان حقوق کارگران و نهادهای نظارتی باید با همکاری یکدیگر، این صنعت را به سمت استانداردهای انسانی‌تر و پایدارتر سوق دهند. انتخاب آگاهانه امروز ما، فردای بهتری برای هزاران کارگر این صنعت خواهد ساخت.
