تب کیو (Q fever) یک بیماری مشترک جدی بین انسان و دام است که توسط باکتری Coxiella burnetii ایجاد میشود و گوسالههای نر در صنعت لبنیات اروپای شرقی به عنوان مخازن خاموش و نادیده گرفته شده این پاتوژن عمل می‌کنند. این گوساله‌ها که بلافاصله پس از تولد از مادر جدا شده و اغلب در شرایط بهداشتی نامناسب نگهداری می‌شوند، از طریق ترشحات زایمانی و شیر آلوده، باکتری را به کارگران مزرعه و مصرف‌کنندگان منتقل می‌کنند. بر اساس گزارش مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های اروپا (ECDC, 2023)، لهستان و رومانی بالاترین نرخ بروز تب کیو را در اتحادیه اروپا دارند که مستقیماً با تراکم بالای دامداری‌های لبنی مرتبط است.
چرا گوسالههای نر در اروپای شرقی مخزن اصلی تب کیو هستند؟
در صنعت لبنیات، گوسالههای نر به دلیل عدم توانایی در تولید شیر، بلافاصله پس از تولد از مادر جدا شده و یا به فروش می‌رسند یا در شرایط نامناسب نگهداری می‌شوند. این جداسازی زودهنگام باعث ایجاد استرس و تضعیف سیستم ایمنی میشود که حساسیت به عفونت Coxiella burnetii را افزایش میدهد. مطالعه‌ای در دانشگاه علوم دامپزشکی ورشو (2022) نشان داد که ۳۴٪ از گوسالههای نر در لهستان به این باکتری آلوده هستند، در حالی که این رقم در گوسالههای ماده تنها ۱۲٪ است. ترشحات زایمانی گاوهای آلوده که در زایمان‌های سخت و بدون مراقبت دامپزشکی رها می‌شوند، محیط را آلوده می‌کنند و گوسالههای نر که اغلب در همان انبار نگهداری می‌شوند، به سرعت آلوده می‌شوند.
“گوسالههای نر در صنعت لبنیات اروپای شرقی نه تنها قربانیان خاموش سیستم تولید هستند، بلکه به عنوان مخازن فعال Coxiella burnetii، سلامت کارگران و مصرف‌کنندگان را به خطر می‌اندازند.”
راه‌های انتقال تب کیو از دام به انسان در صنعت لبنیات چیست؟
باکتری Coxiella burnetii از سه مسیر اصلی به انسان منتقل میشود: استنشاق ذرات آلوده به ترشحات زایمانی یا مدفوع دام، مصرف شیر خام یا فرآوردههای لبنی غیرپاستوریزه، و تماس مستقیم با بافت‌های آلوده در حین زایمان یا کشتار. در اروپای شرقی، مصرف شیر خام در مناطق روستایی رومانی و بلغارستان رایج است (WHO, 2023). همچنین کارگران مزرعه که در زایمان گاوها کمک می‌کنند، بدون دستکش و ماسک مناسب، بالاترین خطر را دارند. مطالعه‌ای در مجارستان (2021) نشان داد که ۶۸٪ از موارد انسانی تب کیو در میان دامداران و خانواده‌هایشان رخ میدهد.
| عامل خطر | نرخ افزایش خطر نسبی | منطقه با بیشترین شیوع |
|---|---|---|
| جداسازی زودهنگام گوساله از مادر (کمتر از ۱۲ ساعت پس از تولد) | +۴۰٪ | لهستان، رومانی |
| نگهداری گوسالههای نر در انبارهای مشترک با گاوهای آبستن | +۶۰٪ | بلغارستان، مجارستان |
| مصرف شیر خام در مناطق روستایی | +۸۰٪ | رومانی، صربستان |
| عدم استفاده از ماسک و دستکش در زایمان دام | +۷۰٪ | اوکراین، مولداوی |
| عدم واکسیناسیون دام | +۵۰٪ | لهستان، رومانی |
آمار جهانی و منطقه‌ای ابتلا به تب کیو چقدر است؟
بر اساس گزارش سازمان بهداشت جهانی دام (OIE, 2023)، سالانه حدود ۵۰ هزار مورد انسانی تب کیو در جهان گزارش میشود که تخمین زده میشود ۱۰ برابر این تعداد ثبت نمی‌شوند. در اتحادیه اروپا، لهستان با ۲۴۵ مورد در سال ۲۰۲۳ (نرخ بروز ۰.۶۵ در ۱۰۰ هزار نفر) و رومانی با ۱۸۹ مورد (نرخ ۰.۹۸ در ۱۰۰ هزار نفر) بالاترین آمار را دارند. در مقایسه، آلمان با ۴۵ مورد و فرانسه با ۳۲ مورد نرخ‌های بسیار پایین‌تری دارند (ECDC, 2023). این تفاوت عمدتاً به دلیل تفاوت در نظارت دامپزشکی و واکسیناسیون است.
نرخ بروز تب کیو در کشورهای منتخب اروپایی (۲۰۲۳)
سیاست‌های بهداشتی و دامپزشکی در اروپای شرقی چه نقشی دارند؟
اتحادیه اروپا از سال ۲۰۱۸ برنامه‌ای برای کاهش تب کیو در دام‌های لبنی تصویب کرده است که شامل واکسیناسیون اجباری در مناطق پرخطر و آزمایش دوره‌ای شیر میشود (EU Regulation 2018/848). با این حال، اجرای این سیاست در کشورهای اروپای شرقی مانند لهستان و رومانی با چالش‌هایی مواجه است. کمبود بودجه برای واکسیناسیون و نبود زیرساخت‌های آزمایشگاهی در مناطق روستایی از موانع اصلی هستند. در مقابل، مجارستان با سرمایه‌گذاری ۵ میلیون یورویی در برنامه واکسیناسیون دام بین سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۳، توانست موارد انسانی را ۶۰٪ کاهش دهد (OIE, 2022). جمهوری چک نیز با اجرای برنامه مشابه، کاهش ۵۵٪ را ثبت کرده است.
راهکارهای کاهش خطر برای مصرف‌کنندگان و کارگران چیست؟
برای مصرف‌کنندگان، پاستوریزاسیون شیر مطمئن‌ترین راه برای حذف باکتری Coxiella burnetii است. شیر خام و پنیرهای سنتی تهیه شده از شیر غیرپاستوریزه به ویژه در مناطق روستایی رومانی و بلغارستان باید اجتناب شوند. برای کارگران مزرعه، استفاده از ماسک N95 و دستکش در هنگام زایمان دام، و شستشوی کامل دست‌ها ضروری است. همچنین جداسازی گوسالههای نر از گاوهای آبستن و نگهداری آن‌ها در شرایط بهداشتی میتواند خطر را کاهش دهد. سازمان جهانی بهداشت (WHO, 2023) توصیه می‌کند که دامداران در مناطق پرخطر اروپای شرقی تحت برنامه غربالگری سالانه قرار گیرند.
گام‌های عملی برای کاهش خطر تب کیو در صنعت لبنیات
- 1
پاستوریزاسیون شیر
همه شیرهای مصرفی را حداقل ۱۵ ثانیه در دمای ۷۲ درجه سانتیگراد حرارت دهید تا باکتری Coxiella burnetii از بین برود.
- 2
بهداشت در زایمان
هنگام زایمان گاوها از ماسک N95 و دستکش لاتکس استفاده کنید و محل زایمان را با مواد ضدعفونی‌کننده تمیز کنید.
- 3
جداسازی گوساله‌ها
گوسالههای نر را بلافاصله پس از تولد از مادر جدا کرده و در محلی جداگانه با تهویه مناسب نگهداری کنید.
- 4
واکسیناسیون دام
با دامپزشک محلی برای واکسیناسیون دوره‌ای گله علیه تب کیو هماهنگ کنید.
- 5
آزمایش دوره‌ای
نمونه‌های شیر را هر سه ماه یک بار به آزمایشگاه دامپزشکی برای تشخیص Coxiella burnetii ارسال کنید.
پرسش‌های متداول
آیا تب کیو از طریق شیر پاستوریزه منتقل میشود؟+
خیر. پاستوریزاسیون استاندارد (۱۵ ثانیه در ۷۲ درجه سانتیگراد) باکتری Coxiella burnetii را به طور کامل از بین میبرد. شیر پاستوریزه تجاری در اتحادیه اروپا بیخطر است. خطر اصلی مربوط به شیر خام و فرآوردههای لبنی سنتی غیرپاستوریزه است که در مناطق روستایی اروپای شرقی رایجاند.
چگونه بفهمم گوساله نر در مزرعه به تب کیو آلوده است؟+
گوسالههای آلوده اغلب بدون علامت هستند، اما آزمایش خون یا نمونهگیری از ترشحات بینی میتواند عفونت را تأیید کند. در گاوهای بالغ، سقط جنین و زایمان زودرس از علائم شایع هستند. آزمایش الایزا (ELISA) روی شیر یا سرم خون رایجترین روش تشخیص است.
آیا واکسیناسیون انسانی برای تب کیو وجود دارد؟+
بله، واکسن Q-Vax در استرالیا برای انسانهای در معرض خطر بالا تأیید شده است، اما در اتحادیه اروپا به طور گسترده در دسترس نیست. در اروپای شرقی، واکسیناسیون دام اولویت اصلی است. کارگران مزرعه باید از تجهیزات محافظ شخصی استفاده کنند تا زمانی که واکسن انسانی در دسترس قرار گیرد.
آیا تب کیو در ایران نیز شیوع دارد؟+
بله، مطالعات نشان میدهد که تب کیو در ایران بومی است. تحقیقی در دانشگاه تهران (۲۰۲۰) نشان داد که ۱۵٪ از گاوهای شیری در استانهای اصفهان و فارس به Coxiella burnetii آلوده هستند. موارد انسانی نیز گزارش شده است، اما آمار دقیق به دلیل عدم گزارشدهی سیستماتیک در دسترس نیست.
چه تفاوتی بین تب کیو حاد و مزمن وجود دارد؟+
تب کیو حاد معمولاً ۲ تا ۴ هفته پس از عفونت ظاهر میشود و با تب، سردرد، و پنومونی همراه است. در ۹۵٪ موارد خودبهخود بهبود مییابد. تب کیو مزمن ماهها یا سالها بعد رخ میدهد و معمولاً باعث اندوکاردیت (عفونت دریچه قلب) میشود که در ۶۰٪ موارد بدون درمان کشنده است. درمان با داکسیسایکلین برای هر دو نوع مؤثر است.
