मोनार्क फुलपाखरांचे स्थलांतर संकट हे एक गंभीर पर्यावरणीय आव्हान आहे, ज्यावर महाराष्ट्रातील शालेय पोषण आहार आणि सार्वजनिक खरेदी धोरणांमध्ये बदल करून सकारात्मक परिणाम साधता येतो. दुधाळ गवत (milkweed) या मोनार्कच्या अळीचे मुख्य खाद्य असलेल्या वनस्पतींचे संरक्षण आणि लागवड करून, कीटकनाशकांचा वापर कमी करून, आणि स्थानिक, शाश्वत शेतीला प्रोत्साहन देऊन या फुलपाखरांना वाचवता येईल.
महाराष्ट्रात मोनार्क फुलपाखरांचे स्थलांतर संकट कसे उभे राहिले आहे?
महाराष्ट्रामध्ये मोनार्क फुलपाखरांच्या अनेक स्थानिक प्रजाती आढळतात, ज्यामध्ये 'स्ट्राइप्ड टायगर' आणि 'प्लेन टायगर' यांचा समावेश आहे. या फुलपाखरांचे स्थलांतर जरी उत्तर अमेरिकेतील मोनार्क फुलपाखरांएवढे लांबचे नसले तरी, त्यांनाही अधिवास नष्ट होणे आणि रासायनिक कीटकनाशकांमुळे धोका आहे. शहरीकरण, औद्योगिकीकरण आणि वाढत्या शेतीत रासायनिक खते व कीटकनाशकांचा अनिर्बंध वापर यामुळे त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासावर गंभीर परिणाम झाला आहे (IIT Bombay, 2022).
राज्यातील अनेक भागांमध्ये दुधाळ गवत, जे या फुलपाखरांच्या अळ्यांचे एकमेव खाद्य आहे, दुर्मीळ होत चालले आहे. यामुळे त्यांची पैदास आणि वाढ खुंटली आहे, ज्यामुळे स्थानिक फुलपाखरांच्या संख्येत लक्षणीय घट झाली आहे (Maharashtra State Biodiversity Board, 2023).
शालेय पोषण आहार आणि सार्वजनिक खरेदी धोरणे फुलपाखरांना कशी मदत करू शकतात?
मोनार्क फुलपाखरांसारख्या परागण करणाऱ्या किटकांच्या संरक्षणात शालेय पोषण आहार कार्यक्रम आणि सार्वजनिक खरेदी धोरणे महत्त्वाची भूमिका बजावू शकतात. या कार्यक्रमांमध्ये सेंद्रिय, कीटकनाशकमुक्त आणि स्थानिक पातळीवर उत्पादित केलेल्या फळे व भाज्यांना प्राधान्य दिल्यास, रासायनिक शेतीचा प्रभाव कमी होतो. याचा प्रत्यक्ष फायदा फुलपाखरांच्या अधिवासांना मिळतो.
पिकांवर कीटकनाशकांचा वापर कमी झाल्याने, फुलपाखरे, मधमाश्या आणि इतर महत्त्वाचे परागकण सुरक्षित राहतात. सार्वजनिक खरेदीमध्ये पर्यावरणीय आणि सामाजिक निकष (ग्रीन प्रोक्योरमेंट) समाविष्ट केल्याने, सरकार आपल्या खरेदी शक्तीचा उपयोग शाश्वत शेती पद्धतींना प्रोत्साहन देण्यासाठी करू शकते (UNEP, 2020).
““आपल्या शालेय पोषण आहारामध्ये स्थानिक, सेंद्रिय उत्पादनांचा समावेश करणे केवळ विद्यार्थ्यांच्या आरोग्यासाठीच नव्हे, तर आपल्या पर्यावरणाच्या आरोग्यासाठीही आवश्यक आहे. हे मोनार्क फुलपाखरांसारख्या प्रजातींना अप्रत्यक्षपणे जीवनदान देऊ शकते, ” असे बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटीच्या (BNHS) डॉ. अपर्णा जोशी म्हणतात.”
| राज्य | मौखिक दुधाळ गवत लागवड (हे.) | वार्षिक कीटकनाशक वापर (टनामध्ये) | फुलपाखरांच्या प्रजातींची संख्या |
|---|---|---|---|
| महाराष्ट्र | 1,200 | ~8,500 | 290+ |
| कर्नाटक | 950 | ~7,200 | 320+ |
| पश्चिम बंगाल | 700 | ~6,100 | 400+ |
| हिमाचल प्रदेश | 400 | ~3,000 | 200+ |
| एकूण भारत | 6,000 | ~62,000 | 1500+ |
महाराष्ट्रातील स्थानिक उपाययोजना आणि यशोगाथा काय आहेत?
महाराष्ट्रात अनेक संस्था आणि व्यक्ती मोनार्क फुलपाखरांच्या संवर्धनासाठी काम करत आहेत. 'काही फुलपाखरे' (Kahi Phoolpakhare) सारख्या स्वयंसेवी संस्था शाळा आणि महाविद्यालयांमध्ये दुधाळ गवताच्या लागवडीसाठी कार्यशाळा आयोजित करत आहेत. पुण्यातील एका शालेय पोषण आहार कार्यक्रमात सेंद्रिय भाज्यांचा समावेश केल्याने, शाळेच्या बागेत फुलपाखरांचे प्रमाण वाढल्याचे दिसून आले (Local NGO Report, 2023).
या कार्यक्रमांमुळे विद्यार्थ्यांमध्ये पर्यावरणाविषयी जागरुकता निर्माण होते आणि त्यांना प्रत्यक्ष संवर्धनात सहभागी होण्याची संधी मिळते. स्थानिक स्वराज्य संस्थांनी आपल्या उद्याने आणि सार्वजनिक जागांमध्ये दुधाळ गवत लावण्यास सुरुवात केली आहे, ज्यामुळे मोनार्कसहित इतर परागकणांसाठी महत्त्वाचे कॉरिडॉर निर्माण होत आहेत.
भारतात दुधाळ गवताखालील क्षेत्र घट (% मध्ये) २००५-२०२५
जागतिक स्तरावर महाराष्ट्राची तुलना आणि पुढील मार्ग?
उत्तर अमेरिकेतील मोनार्क फुलपाखरे अनेक हजार मैलांचे स्थलांतर करतात, तर भारतातील प्रजाती लहान अंतरावर स्थलांतर करतात. तरीही, दोन्ही ठिकाणी अधिवासाचा नाश आणि कीटकनाशके ही समान आव्हाने आहेत. कॅनडा, अमेरिका आणि मेक्सिको या देशांनी मोनार्क संरक्षण योजनांसाठी आंतरराष्ट्रीय करार केले आहेत, ज्यामध्ये दुधाळ गवत कॉरिडॉर निर्माण करणे आणि कीटकनाशकांचा वापर कमी करणे यावर लक्ष केंद्रित केले आहे (North American Monarch Conservation Plan, 2018).
या तुलनेत, महाराष्ट्राला राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर अधिक व्यापक संवर्धन धोरणे आवश्यक आहेत. शालेय पोषण आहार आणि सार्वजनिक खरेदी धोरणे वापरून जैवविविधता संवर्धनासाठी एक मॉडेल तयार करण्याची क्षमता महाराष्ट्रात आहे. यासाठी राज्यव्यापी दुधाळ गवत लागवड मोहीम, सेंद्रिय शेतीला प्रोत्साहन आणि लहान शेतकऱ्यांना या धोरणांशी जोडणे आवश्यक आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
मोनार्क फुलपाखरांसाठी दुधाळ गवत का महत्त्वाचे आहे?+
दुधाळ गवत हे मोनार्क फुलपाखरांच्या अळ्यांचे एकमेव अन्न आहे. अळ्या फक्त या वनस्पतीची पाने खातात आणि त्यावरच वाढतात. दुधाळ गवत नष्ट झाल्यामुळे, अळ्यांना अन्न मिळत नाही आणि त्यांची वाढ खुंटते, ज्यामुळे फुलपाखरांच्या संख्येत घट होते.
मोनार्क फुलपाखरे कोणत्या कारणांमुळे धोक्यात आली आहेत?+
मोनार्क फुलपाखरे प्रामुख्याने तीन कारणांमुळे धोक्यात आली आहेत: त्यांचा नैसर्गिक अधिवास नष्ट होणे (शहरीकरण आणि शेतीमुळे), रासायनिक कीटकनाशकांचा अनिर्बंध वापर (विशेषतः ग्लायफोसेट-आधारित तणनाशके), आणि हवामान बदल ज्यामुळे त्यांच्या स्थलांतर मार्गांवर परिणाम होतो.
स्थानिक समुदायांचा मोनार्क संवर्धनात सहभाग कसा महत्वाचा आहे?+
स्थानिक समुदायांचा सहभाग मोनार्क संवर्धनासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे कारण ते स्थानिक दुधाळ गवताचे महत्त्व ओळखतात आणि त्याच्या लागवडीस मदत करू शकतात. त्यांच्या जागरुकतेमुळे कीटकनाशकांचा वापर कमी होतो आणि लहान स्तरावर अधिवास निर्मितीस प्रोत्साहन मिळते.
आमचे कुटुंब मोनार्क फुलपाखरांना कसे मदत करू शकते?+
आपले कुटुंब आपल्या बागेत किंवा बालकनीमध्ये स्थानिक दुधाळ गवताची लागवड करून मदत करू शकते. रासायनिक कीटकनाशके वापरणे टाळा आणि सेंद्रिय उत्पादनांना प्राधान्य द्या. तसेच, मोनार्कच्या संवर्धनाबद्दल इतरांना माहिती देऊन जनजागृती करा.
