२०२४ मध्ये संवर्धनाचे यश: एका माजी उद्योगपतीकडून प्रेरणादायी कहाणी

निसर्ग संवर्धनाचे यश म्हणजे केवळ धोक्यात आलेल्या प्रजातींना वाचवणे नव्हे, तर मानवी हस्तक्षेपामुळे बिघडलेली पर्यावरणीय व्यवस्था पुन्हा पूर्ववत करणे होय. यामध्ये वैज्ञानिक ज्ञान, स्थानिक समुदायांचा सहभाग आणि योग्य धोरणांची अंमलबजावणी यांचा समन्वय असतो, ज्यामुळे शाश्वत बदल घडून येतात आणि जैवविविधतेचे रक्षण होते.

आमच्या आजच्या अंकात, आम्ही श्री. मोहन जोशी यांच्याशी संवाद साधला, जे एकेकाळी मोठ्या उद्योग समूहाचे प्रमुख होते आणि आता निसर्ग संवर्धनाचे काम करत आहेत. त्यांची कथा ही आपल्याला संवर्धनाच्या यशोगाथा कशा घडतात याची एक वेगळी बाजू दाखवते. श्री. जोशी म्हणतात, "उद्योग जगतात स्पर्धा असते, पण निसर्गात आपण सर्वजण एकाच साखळीतील घटक असतो. इथे सहकार्य महत्त्वाचे आहे, स्पर्धा नाही."

संवर्धनाचे यश म्हणजे काय? माजी उद्योगपती काय सांगतात?

संवर्धनाचे यश म्हणजे केवळ एखाद्या प्राण्याला किंवा झाडाला वाचवणे नव्हे, तर संपूर्ण परिसंस्थेला (Ecosystem) तिच्या नैसर्गिक स्थितीत परत आणणे, असे श्री. जोशी सांगतात. यात केवळ निधीची उपलब्धता नव्हे, तर दूरदृष्टी, दीर्घकालीन नियोजन आणि स्थानिक समुदायांचे सक्रिय सहकार्य अत्यंत महत्त्वाचे आहे. ते म्हणतात, "पूर्वी मी केवळ नफा पाहत होतो, पण आता मला निसर्गाचे दीर्घकालीन आरोग्य अधिक महत्त्वाचे वाटते." (Nature Conservancy, 2023).

उद्योग जगतातून संवर्धनाकडे वळताना कोणते आव्हान वाटले?

श्री. जोशी सांगतात की, उद्योग जगतात निर्णय जलद घेतले जातात आणि परिणामही लगेच दिसतात. पण संवर्धनाच्या कामात धीर लागतो. "मी सुरुवातीला अपयशांनी निराश झालो. एका लहानशा नदीला स्वच्छ करण्यासाठी वर्षांची मेहनत लागली, पण ती स्वच्छ झाली तेव्हा मिळालेला आनंद कोणत्याही आर्थिक यशापेक्षा मोठा होता," असे ते सांगतात. (WWF India, 2022).

स्थानिक समुदायांचा सहभाग संवर्धनासाठी का महत्त्वाचा आहे?

श्री. जोशींच्या मते, स्थानिक लोकांचा सहभाग हा कोणत्याही संवर्धन प्रकल्पाचा कणा आहे. ते म्हणतात, "जंगल आणि आदिवासींचे नाते हे शतकानुशतके जुने आहे. त्यांच्या ज्ञानाचा आणि अनुभवाचा आदर करून त्यांना प्रकल्पात सामील करून घेतल्यास यश निश्चित मिळते." उत्तराखंडमधील एका गावात वनराई पुनरुज्जीवित करताना त्यांनी हा अनुभव घेतला, जिथे स्थानिक महिलांनी सक्रिय सहभाग घेतला आणि 'चिपको' आंदोलनासारखे कार्य केले (CSE, 2021).

“संवर्धनाचे काम हे केवळ सरकारी संस्था किंवा स्वयंसेवी संस्थांचे काम नाही. हे प्रत्येक नागरिकाचे, प्रत्येक उद्योगाचे काम आहे. निसर्ग आपल्याला भरभरून देतो, त्याचे रक्षण करणे आपली जबाबदारी आहे.”

संवर्धनाचे यशस्वी प्रकल्प कसे ओळखाल?

संवर्धनाचे यशस्वी प्रकल्प हे केवळ एका प्रजातीपुरते मर्यादित नसतात, तर ते संपूर्ण परिसंस्थेमध्ये सकारात्मक बदल घडवतात. जैवविविधतेत वाढ, जलस्रोतांचे पुनरुज्जीवन, स्थानिक समुदायांचे जीवनमान सुधारणे आणि दीर्घकालीन शाश्वतता ही त्यांची प्रमुख लक्षणे आहेत. श्री. जोशी एका प्रकल्पाबद्दल सांगतात, "आम्ही जेव्हा एका गावाजवळच्या तलावाचे पुनरुज्जीवन केले, तेव्हा केवळ पाण्याची समस्या मिटली नाही, तर स्थलांतरित पक्षी पुन्हा येऊ लागले आणि गावातील मासेमारीलाही चालना मिळाली. हा खरा संवर्धनाचा विजय होता."

भविष्यातील संवर्धनाचे आव्हान आणि आशा काय आहेत?

सध्या जागतिक स्तरावर हवामान बदल हे सर्वात मोठे आव्हान आहे, असे श्री. जोशी नमूद करतात. तरीही, त्यांना मानवी प्रयत्नांवर विश्वास आहे. तंत्रज्ञान आणि स्थानिक ज्ञान यांचा समन्वय साधल्यास आपण हे आव्हान पेलू शकतो. ते म्हणतात, "प्रत्येक लहान प्रयत्न महत्त्वाचा असतो. प्लास्टिकचा वापर टाळण्यापासून ते झाडे लावण्यापर्यंत, प्रत्येक कृती संवर्धनाकडे एक पाऊल असते." (IPCC, 2023).