फॅक्ट-चेक: वनतोड म्हणजे काय—ती फक्त झाडे तोडणेच आहे?

वनतोड म्हणजे काय? वनतोड म्हणजे जंगलाचे क्षेत्र कायमस्वरूपी शेती, रस्ता, खाण, धरण, वसाहत किंवा इतर बिगर-वन वापरासाठी बदलणे. म्हणून प्रत्येक झाडतोड वनतोड नसते; पण जंगलाचा तुकडा साफ करणे, अधिवासाचे तुकडे पाडणे किंवा नैसर्गिक वनाला निकृष्ट वृक्षलागवडीत बदलणे हे गंभीर वनहानीचे प्रकार असू शकतात.

वनतोड म्हणजे काय, आणि झाडतोडीपेक्षा ती कशी वेगळी?

सोप्या भाषेत, झाडतोड ही कृती आहे; वनतोड हा जमीन आणि परिसंस्थेतील बदल आहे. जंगलात निवडक झाडे तोडली तरी उरलेले जंगल, त्याची नैसर्गिक पुनर्निर्मिती आणि वन्यजीवांचा अधिवास टिकू शकतो. उलट, झाडे दिसत असली तरी जंगलाचा भाग खाण, महामार्ग किंवा कायमस्वरूपी बांधकामासाठी बदलला असेल, तर वनतोड घडलेली असू शकते.

संयुक्त राष्ट्रांच्या अन्न व कृषी संघटनेची जागतिक व्याख्या वनक्षेत्र आणि जमीनवापर यांवर आधारलेली आहे. ती झाडांची उंची, क्षेत्रफळ आणि छत्रावरणासाठी मोजमाप निकष वापरते; मात्र एखाद्या देशाची वननोंदणी, कायदेशीर व्याख्या आणि उपग्रहातून दिसणारे आच्छादन यांचे निकष वेगवेगळे असू शकतात. म्हणून दोन अहवालांतील टक्केवारी थेट तुलना करण्याआधी त्यांची व्याख्या वाचा (FAO, 2020).

भारताच्या वनस्थिती अहवालात एक हेक्टरपेक्षा मोठे क्षेत्र, किमान दहा टक्के वृक्षछत्र आणि झाडांची किमान उंची यांसारख्या निकषांवर वनाच्छादन मोजले जाते. या मोजणीत जंगलाबाहेरील काही वृक्षक्षेत्रे, लागवडी आणि वृक्षसमूहही येऊ शकतात. त्यामुळे वनाच्छादनाचा आकडा हा नैसर्गिक जंगलाची गुणवत्ता, प्रजातींची विविधता किंवा वन्यजीवांसाठी अधिवासाची उपयुक्तता यांचा स्वतंत्र पुरावा नाही (भारतीय वनस्थिती अहवाल, 2023).

वनतोडीचा पुरावा कोणता, आणि जागतिक आकडे काय सांगतात?

वनतोडीचा ठोस पुरावा म्हणजे ठरावीक क्षेत्रातील जंगलाचे आच्छादन कमी होऊन त्या जमिनीचा वापर बदलल्याचे दाखवणारी नोंद. उपग्रहचित्रे बदल कुठे आणि कधी झाला हे दाखवू शकतात; पण झाडे का नाहीशी झाली, जमीन पुढे कशासाठी वापरली किंवा तो बदल कायमस्वरूपी आहे का, हे ठरवण्यासाठी जमीनवापर नकाशे, प्रत्यक्ष पाहणी आणि प्रशासकीय नोंदीही लागतात.

जागतिक पातळीवर वनतोडीचा वेग कमी झाला आहे, पण ती थांबलेली नाही. जागतिक वनसंसाधन मूल्यांकनानुसार 1990–2000 या काळात दरवर्षी सुमारे 16 दशलक्ष हेक्टर वनक्षेत्राचे वनतोडीमुळे रूपांतर झाले; 2015–2020 मध्ये हा सरासरी वेग सुमारे 10 दशलक्ष हेक्टर प्रतिवर्ष होता (FAO, 2020).

ही घसरण सकारात्मक आहे, पण ती जगभर सारखी नाही. FAOच्या मते, 2010–2020 मध्ये आफ्रिकेत निव्वळ वनक्षेत्र घटण्याचा सरासरी वेग दरवर्षी 3.9 दशलक्ष हेक्टर होता; दक्षिण अमेरिकेत तो 2.6 दशलक्ष हेक्टर होता. दक्षिण अमेरिकेतील अमेझॉन परिसरात पशुपालन आणि शेतीसाठी जमीन साफ करणे हा महत्त्वाचा दबाव आहे; आफ्रिकेतील अनेक प्रदेशांत शेतीचा विस्तार आणि इंधनलाकडाची मागणी वनक्षेत्रावर परिणाम करतात (FAO, 2020).

‘निव्वळ वनक्षेत्र बदल’ आणि ‘वनतोड’ ಒಂದೇ मोजमाप नाहीत. एखाद्या देशात नैसर्गिक जंगल नष्ट झाले, पण दुसरीकडे वृक्षलागवड झाली, तर एकूण वनक्षेत्रातील निव्वळ घट कमी दिसू शकते. तरीही नव्या लागवडीला जुन्या जंगलातील माती, प्रजातींचे परस्परसंबंध, कार्बनसाठा आणि प्राण्यांच्या आश्रयाची जागा तयार व्हायला अनेक दशके लागू शकतात.

“निसर्गात कोणतीही गोष्ट एकटी अस्तित्वात नसते.”

महाराष्ट्रात वनक्षेत्राचा आकडा समजताना काय लक्षात ठेवावे?

भारतीय वनस्थिती अहवाल 2023 नुसार महाराष्ट्रात वनाच्छादन राज्याच्या भौगोलिक क्षेत्राच्या सुमारे 16.5 टक्के होते. हा उपग्रहाधारित वृक्षछत्राचा आकडा आहे; तो राज्यातील सर्व क्षेत्र कायदेशीर वनजमीन आहे, किंवा त्या प्रत्येक हेक्टरमध्ये नैसर्गिक, अखंड जंगल आहे, असे सांगत नाही (भारतीय वनस्थिती अहवाल, 2023).

सह्याद्रीच्या पश्चिम घाटातील सदाहरित व अर्ध-सदाहरित जंगलांपासून विदर्भातील कोरड्या पानझडी जंगलांपर्यंत महाराष्ट्राचे अधिवास एकसारखे नाहीत. ताडोबा-अंधारी, मेळघाट आणि सह्याद्रीतील संरक्षित क्षेत्रे महत्त्वाची असली, तरी संरक्षित क्षेत्राबाहेरील जंगलपट्टे, नदीकाठ, सामुदायिक वन आणि गावांमधील झाडीही वन्यजीवांच्या हालचालीसाठी उपयोगी असू शकते.

वनतोडीचा परिणाम फक्त झाडे किंवा वाघांपुरता मर्यादित नसतो. जंगलाचे तुकडे झाल्यावर बिबट्या, अस्वल, हरीण आणि लहान सस्तन प्राण्यांचे मार्ग बदलू शकतात; पाण्याचा प्रवाह, मातीची धूप आणि स्थानिक तापमानावरही परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे शहरांच्या काठावर बिबट्यांची उपस्थिती दिसली, तर प्रत्येक वेळी एकच कारण देणे योग्य नाही; अधिवास बदल, भक्ष्य, कचरा आणि मानवी वस्ती यांचा संदर्भ तपासावा.

वनाच्छादन वाढल्याचा सरकारी आकडा उपयुक्त आहे, पण त्यासोबत कोणत्या प्रकारचे वृक्ष वाढले, कोणत्या जिल्ह्यात बदल झाला, जंगलाचे तुकडे जोडले गेले की वेगळे झाले, आणि मूळ अधिवास टिकला का, हे पाहणे आवश्यक आहे. निलगिरीसारख्या एकाच प्रजातीच्या लागवडीचे छत्र आणि स्थानिक प्रजातींनी बनलेले नैसर्गिक जंगल उपग्रहचित्रात हिरवे दिसू शकतात; त्यांची जैविक किंमत मात्र सारखी नसते.

वनतोड ओळखण्यासाठी कोणते पुरावे आणि कायदे तपासावेत?

एखाद्या गावात झाडे कापली जात असल्याची बातमी आली, तर एकाच छायाचित्रावरून वनतोड घोषित करू नका. आधी जागेचे स्थान, पूर्वीचा जमीनवापर, मंजूर प्रकल्पाचा नकाशा आणि कामाची तारीख नोंदवा. मग त्या क्षेत्राला वनजमीन, सामुदायिक वनहक्क, संरक्षित क्षेत्र किंवा पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील परिसराचा दर्जा आहे का ते पाहा.

भारतामध्ये वन (संरक्षण) अधिनियम, 1980 अंतर्गत वनजमीन बिगर-वन वापरासाठी वळवण्यास केंद्राची पूर्वमंजुरी आवश्यक ठरू शकते. 2023 मधील दुरुस्तीनंतर कायद्याच्या लागू क्षेत्राबाबत चर्चा आणि खटले सुरू राहिले; सर्वोच्च न्यायालयाने 2024 मध्ये राज्यांना वनजमिनींच्या नोंदी अद्ययावत करण्याचे निर्देश दिले आणि अंतरिम काळात व्यापक अर्थाने वन म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या क्षेत्रांचे संरक्षण करण्याची बाब अधोरेखित केली (सर्वोच्च न्यायालय, 2024). प्रत्येक प्रकल्पाची लागू तरतूद स्वतंत्रपणे तपासावी.

वनहक्क कायदा, 2006 वनांवर अवलंबून असलेल्या अनुसूचित जमाती आणि इतर पारंपरिक वननिवासींचे वैयक्तिक व सामुदायिक हक्क मान्य करण्यासाठी आहे. ग्रामसभा आणि वनहक्क समितीची भूमिका त्यामुळे महत्त्वाची ठरते. पर्यावरणीय परिणाम मूल्यांकनाची प्रक्रिया, सार्वजनिक सुनावणी, वनवळतीची मंजुरी आणि वन्यजीव मंडळाचे निर्णय हे प्रकल्पाच्या प्रकारानुसार वेगवेगळे दस्तऐवज असू शकतात; एका मंजुरीला सर्व परवानग्यांचा पर्याय समजू नका.

वनतोडीचा दावा करताना कोणती भाषा आणि कृती योग्य?

‘इथे झाडे कापली’ आणि ‘इथे वनतोड झाली’ ही दोन वेगळी विधाने आहेत. दुसऱ्या विधानासाठी जमीनवापर कायमचा बदलला का, किती क्षेत्र प्रभावित झाले आणि अधिकृत नोंदी काय सांगतात हे दाखवावे लागते. पुरावा अपुरा असल्यास ‘संभाव्य वनहानी’ किंवा ‘वनतोडीचा संशय’ असे नेमके शब्द वापरणे अधिक जबाबदार आहे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

सारांश असा: वनतोड ही झाडांच्या अनुपस्थितीपेक्षा जंगलाच्या जमिनीचा आणि परिसंस्थेचा बदल आहे. महाराष्ट्रातील एखाद्या विकासकामाचा परिणाम समजून घ्यायचा असेल, तर वनाच्छादनाचा आकडा, जमीनवापर, मंजुरी, स्थानिक हक्क आणि वन्यजीवांचे अधिवास हे एकत्र तपासा. त्यामुळे ‘झाडे कापली’ या दिसणाऱ्या घटनेपासून ‘जंगलाचे काय झाले?’ या अधिक अचूक प्रश्नाकडे जाता येते.