युरोपीय वैज्ञानिक अहवालाचा इशारा: औद्योगिक फार्ममधील हंस, २०२५

औद्योगिक फार्ममधील हंसांना केवळ खाद्य आणि निवारा पुरेसा नसतो; पाण्यात चोच बुडवणे, पिसांची निगा राखणे आणि मोकळेपणाने हालचाल करणेही त्यांच्या कल्याणासाठी महत्त्वाचे आहे. ब्रुसेल्समधील युरोपीय अन्नसुरक्षा संस्थेच्या २०२३ च्या वैज्ञानिक आढाव्याने हंसपालनातील या गरजांकडे धोरणकर्त्यांचे लक्ष पुन्हा वेधले. २०२५ मध्येही हा प्रश्न जिवंत आहे: उत्पादनाची सोय प्राण्यांच्या मूलभूत वर्तनापेक्षा वर ठेवायची का?

औद्योगिक फार्ममधील हंसांबाबत युरोपीय अहवालाने काय बदलले?

युरोपीय अन्नसुरक्षा संस्थेने २०२३ मध्ये फार्ममध्ये मांस, फोई ग्रास आणि प्रजननासाठी पाळल्या जाणाऱ्या बदक, हंस आणि लावे यांच्या कल्याणावरील वैज्ञानिक मत प्रसिद्ध केले. संस्थेच्या तज्ज्ञांनी प्राण्यांना भेडसावू शकणाऱ्या जोखमींचे परीक्षण केले आणि वर्तन व्यक्त करण्यासाठी पाणी व पुरेशी जागा मिळणे महत्त्वाचे असल्याचे अधोरेखित केले (EFSA, २०२३). हा कायदा नाही; मात्र युरोपियन धोरणे आणि उद्योगमानके ठरवताना वापरता येईल असा पुराव्याचा आधार आहे.

हंस हे सामाजिक पक्षी आहेत. ते पाण्यात चोच आणि डोके बुडवतात, पिसे स्वच्छ करतात, एकमेकांशी संपर्क ठेवतात आणि मोठ्या परिसरात चरतात. पिण्याची नळी उपलब्ध असली, तरी ती उथळ पाण्यात शरीराची निगा राखण्याची किंवा पाण्याशी संबंधित इतर वर्तनाची जागा घेत नाही. त्यामुळे ‘पाणी उपलब्ध आहे’ हे वाक्य ऐकताना पाणी कशा स्वरूपात, किती वेळ आणि किती हंसांसाठी उपलब्ध आहे, हेही विचारणे आवश्यक ठरते.

हंसांचे नैसर्गिक वर्तन आणि बंदिस्त जीवन कुठे भिडते?

हंसांच्या वर्तनातील काही गरजा साध्या दिसतात, पण त्यांना रोजच्या दिनक्रमात जागा देणे व्यवस्थापनासाठी खर्चिक किंवा गैरसोयीचे ठरू शकते. पक्षी पाणी पितात, चोच बुडवतात, पिसांवर पाणी पसरवतात आणि शरीर स्वच्छ ठेवतात. केवळ पाण्याची छोटी भांडी किंवा नळ्या या सर्व कृतींसाठी समान पर्याय नाहीत.

““प्राण्याचे कल्याण म्हणजे त्याच्या पर्यावरणाशी जुळवून घेण्याच्या प्रयत्नांची स्थिती.””

मांसासाठीचे हंस आणि फोई ग्रास उत्पादन यात काय फरक?

हंसांचे मांस उत्पादन आणि फोई ग्रास उत्पादन एकच गोष्ट नाही. सामान्य मांस उत्पादनात पक्ष्यांचे खाद्य आणि कत्तलीचे वेळापत्रक असते; फोई ग्रास उत्पादनात यकृत मोठे करण्यासाठी काही व्यवस्थांमध्ये जबरदस्तीने खाद्य भरण्याची प्रक्रिया वापरली जाते. त्यामुळे दोन्ही पद्धतींचे स्वतंत्र मूल्यमापन आवश्यक आहे.

या आलेखातील मूल्ये एकाच कळपाचा मागोवा नाहीत. व्यावसायिक कत्तलीचे वय उत्पादनपद्धतीनुसार बदलते; प्रौढत्व आणि आयुष्याचे आकडे वेगळ्या संदर्भातून आले आहेत. त्यामुळे तुलना ही वेळेच्या प्रमाणाची आहे, हंसांच्या प्रत्येक जातीला किंवा फार्मला लागू होणारी हमी नाही. आरएसपीसीएच्या माहितीपत्रकात मांसासाठी पाळल्या जाणाऱ्या हंसांच्या कत्तलीच्या वयाची श्रेणी दिली आहे; कॉर्नेल पक्षिविज्ञान प्रयोगशाळा वन्य हंसांच्या आयुष्याविषयी माहिती देते (आरएसपीसीए, २०२४; कॉर्नेल पक्षिविज्ञान प्रयोगशाळा, २०२४).

हंसपालनातील कल्याण तपासताना कोणते पुरावे मागावेत?

पशुकल्याणाचा दावा तपासण्यासाठी ग्राहक, पत्रकार आणि धोरणकर्त्यांनी जाहिरातीपेक्षा नोंदींवर भर द्यावा. खालील प्रश्न उत्पादक, विक्रेता किंवा प्रमाणपत्र संस्थेला थेट विचारता येतात. उत्तर अस्पष्ट असेल, तर त्याची नोंद ठेवणेही सार्वजनिक जबाबदारीचा भाग आहे.

पुढे काय पाहावे: विज्ञान, नियम आणि ग्राहकांचा दबाव

युरोपीय अन्नसुरक्षा संस्थेचा अहवाल स्वतःहून पालनपद्धती बदलत नाही. पुढील महत्त्वाचे संकेत म्हणजे युरोपियन आयोगाचे पशुकल्याणविषयक प्रस्ताव, सदस्य देशांनी ठरवलेले नियम, तसेच उद्योगांनी पाण्याच्या उपलब्धतेबद्दल आणि तपासणीबद्दल उघड केलेली माहिती. वैज्ञानिक पुरावा धोरणात रूपांतरित झाला आहे की नाही, हे पाहणे आवश्यक आहे.