अवैध वन्यजीव व्यापार म्हणजे वन्य प्राणी, त्यांचे अवयव किंवा उत्पादने बेकायदेशीरपणे पकडणे, विकणे किंवा वाहतूक करणे. महाराष्ट्रात दरवर्षी सुमारे २०० हून अधिक वन्यजीव गुन्हे नोंदवले जातात (वन विभाग अहवाल, २०२३). याविरुद्ध आदिवासी आणि स्थानिक समुदाय चोरशिकारीला रोखण्यासाठी पुढाकार घेत आहेत — त्यांचे यश आणि आव्हाने याचा हा लेख मागोवा घेतो.
महाराष्ट्रात अवैध वन्यजीव व्यापाराचे स्वरूप कसे आहे?
महाराष्ट्रातील सह्याद्री पट्टा, मेळघाट, ताडोबा आणि नागझिरा अभयारण्ये ही तस्करीची प्रमुख केंद्रे आहेत. २०२६ मध्ये वन विभागाने जवळपास १८० गुन्हे नोंदवले, ज्यात ६०% प्रकरणे बिबट्या आणि वाघांच्या अवयवांशी संबंधित होती. पॅंगोलिनची तस्करी चीन आणि दक्षिण-पूर्व आशियाकडे जाणाऱ्या मार्गांवरून होते, तर सरडे आणि अमोनाइट शिंपले युरोपमध्ये पाठवले जातात (WCCB, २०२५).
आदिवासी समुदाय, जे पिढ्यानपिढ्या जंगलात राहतात, त्यांनी वन्यजीव संरक्षणात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. गडचिरोली आणि चंद्रपूर जिल्ह्यांतील गोंड आणि कोलाम समुदायांनी स्वयंसेवी गस्त पथके स्थापन केली आहेत. या पथकांनी २०२३ मध्ये २५ हून अधिक तस्करांना पकडण्यास मदत केली.
स्थानिक समुदाय कोणत्या पद्धतीने लढत आहेत?
समुदाय-आधारित संरक्षण ही सर्वात प्रभावी रणनीती ठरली आहे. यामध्ये पारंपरिक ज्ञान, आधुनिक तंत्रज्ञान आणि कायदेशीर सहभाग यांचा संगम आहे. उदाहरणार्थ, 'वन्यजीव संरक्षण समिती' गावागावात स्थापन करून तरुणांना गस्त, माहिती संकलन आणि जनजागृतीचे प्रशिक्षण दिले जाते.
समुदाय-आधारित वन्यजीव संरक्षण कसे सुरू करावे
- 1
स्थानिक सर्वेक्षण
गावातील जंगल परिसरात कोणत्या प्रजाती आढळतात आणि कोणते मार्ग तस्करीसाठी वापरले जातात याचा नकाशा तयार करा. वन विभागाची मदत घ्या.
- 2
समिती स्थापना
ग्रामसभेत ठराव करून १०-१५ सदस्यांची वन्यजीव संरक्षण समिती नेमा. महिला आणि तरुणांचा समावेश करा.
- 3
प्रशिक्षण
वन विभाग, WCCB किंवा स्थानिक संस्थांकडून गस्त, पुरावा संकलन आणि कायदेशीर प्रक्रियेचे प्रशिक्षण घ्या.
- 4
गस्त आणि निगराणी
आठवड्यातून दोनदा रात्रीची गस्त घाला. संशयास्पद हालचाली दिसल्यास त्वरित वन विभागाला कळवा. मोबाइल ॲपद्वारे माहिती नोंदवा.
- 5
जनजागृती
शाळा, मंदिरे आणि बाजारात वन्यजीव तस्करीचे धोके समजावून सांगा. स्थानिक कलाकारांसोबत नाटके व पथनाट्ये सादर करा.
- 6
कायदेशीर सहाय्य
तक्रार नोंदवल्यानंतर पीडितांना कायदेशीर मदत मिळवून द्या. NGO किंवा वकिलांची मदत घ्या.
कोणत्या प्रजाती सर्वाधिक धोक्यात आहेत?
वाघ, बिबट्या, पॅंगोलिन, भारतीय पॅंगोलिन, तरस, गिधाडे आणि काही सरडे प्रजाती अवैध व्यापारामुळे गंभीर धोक्यात आहेत. २०२४ मध्ये भारतात १०० हून अधिक पॅंगोलिन जप्त करण्यात आले (TRAFFIC India, २०२५). महाराष्ट्रात बिबट्यांची शिकार प्रामुख्याने त्यांच्या त्वचा आणि हाडांसाठी केली जाते, जी पारंपरिक औषधांसाठी वापरली जातात.
| प्रजाती | जप्त प्रकरणे | मुख्य मागणी क्षेत्र |
|---|---|---|
| बिबट्या | ४५ | स्थानिक औषधे, चीन |
| वाघ | १२ | चीन, व्हिएतनाम |
| पॅंगोलिन | ३८ | चीन, म्यानमार |
| तरस | १५ | स्थानिक बाजार, युरोप |
| गिधाड | ८ | दक्षिण आशिया |
| सरडे | २० | युरोप, अमेरिका |
महाराष्ट्रात २०२०-२०२५ दरम्यान नोंदवलेले वन्यजीव गुन्हे
“जंगल आमचे घर आहे. जर आम्हीच त्याचे रक्षण केले नाही, तर पुढच्या पिढीला काय देणार? सरकारी यंत्रणा एकटी पुरेशी नाही; समुदायाचा सहभाग हाच खरा उपाय.”
अवैध व्यापार रोखण्यासाठी कोणते कायदे आणि संस्था कार्यरत आहेत?
भारतात वन्यजीव संरक्षण कायदा १९७२ (२००६ मध्ये सुधारित) आणि वन्यजीव गुन्हे नियंत्रण ब्युरो (WCCB) ही प्रमुख संस्था आहे. महाराष्ट्रात वन विभाग, वन्यजीव विभाग आणि स्थानिक पोलीस यांची संयुक्त कार्यपद्धती आहे. आंतरराष्ट्रीय स्तरावर CITES आणि UNODC चे नियम लागू आहेत. तरीही, कमी शिक्षा आणि तपासातील त्रुटींमुळे गुन्हेगार सुटतात.
समुदायांच्या यश-अपयशी कोणत्या?
गडचिरोलीतील कोलाम समुदायाने २०२४ मध्ये तीन तस्करांना पकडून २० लाख रुपयांची वन्यजीव उत्पादने जप्त करवली. चंद्रपूर जिल्ह्यातील एका गटाने ऑनलाइन तस्करीचे जाळे उघड केले, ज्यामुळे संपूर्ण भारतात ५० हून अधिक अटक झाल्या (TRAFFIC, २०२५). मात्र, अनेक ठिकाणी समुदायांना धमकावले जाते, कायदेशीर लढाईत अडचणी येतात आणि निधीची कमतरता भासते.
आणखी एक आव्हान म्हणजे वन्यजीव पर्यटन. काही ठिकाणी पर्यटकांना प्राण्यांच्या जवळ नेले जाते, ज्यामुळे तस्करीला अप्रत्यक्ष मदत होते. त्यामुळे जबाबदार पर्यटन आणि समुदाय-आधारित इको-टुरिझमवर भर देणे गरजेचे आहे.
तुम्ही कशी मदत करू शकता?
अवैध वन्यजीव व्यापार रोखण्यासाठी तुमचे पाऊल
- 1
संशयास्पद वस्तू टाळा
हस्तिदंत, शिंगे, त्वचा आणि जिवंत प्राण्यांची खरेदी करू नका. अशा वस्तू विकणाऱ्यांची माहिती वन विभागाला द्या.
- 2
तक्रार नोंदवा
राष्ट्रीय वन्यजीव गुन्हे हेल्पलाइन १९२६ वर कॉल करा किंवा WCCB च्या वेबसाइटवर तक्रार नोंदवा.
- 3
स्थानिक संस्थांना मदत करा
गडचिरोली, चंद्रपूर, पुणे येथील समुदाय संरक्षण गटांना स्वेच्छेने मदत करा किंवा देणगी द्या.
- 4
जनजागृती करा
शाळा, कार्यालये आणि सोशल मीडियावर वन्यजीव तस्करीचे धोके याबद्दल माहिती पसरवा.
- 5
वनस्पती-आधारित जीवनशैली स्वीकारा
प्राणी उत्पादनांची मागणी कमी करून पशुपालन आणि संबंधित तस्करीवर अप्रत्यक्ष दबाव कमी करा.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
अवैध वन्यजीव व्यापार म्हणजे नेमके काय?+
अवैध वन्यजीव व्यापार म्हणजे संरक्षित प्राण्यांची बेकायदेशीर शिकार, त्यांचे अवयव किंवा जिवंत प्राण्यांची वाहतूक आणि विक्री. भारतात हा वन्यजीव संरक्षण कायदा १९७२ अंतर्गत गुन्हा आहे.
महाराष्ट्रात सर्वाधिक तस्करी कोणत्या प्राण्यांची होते?+
बिबट्या, वाघ, पॅंगोलिन, तरस आणि गिधाडे यांची तस्करी सर्वाधिक आढळते. २०२५ मध्ये ४५ बिबट्या जप्तीची प्रकरणे नोंदवली गेली (वन विभाग, महाराष्ट्र).
वन्यजीव तस्करीची तक्रार कशी करावी?+
तुम्ही राष्ट्रीय वन्यजीव गुन्हे हेल्पलाइन १९२६ वर कॉल करू शकता किंवा जवळच्या वन विभाग कार्यालयात किंवा WCCB पोर्टलवर तक्रार नोंदवू शकता. माहिती गुप्त ठेवली जाते.
प्राणी उत्पादने टाळल्याने वन्यजीव संरक्षणात कसा फायदा होतो?+
प्राणी उत्पादनांची मागणी कमी केल्याने औद्योगिक पशुपालनावरील ताण कमी होतो आणि अप्रत्यक्षपणे वन्यजीव तस्करीला प्रोत्साहन देणाऱ्या बाजारपेठांवर दबाव येतो.










