Skip to main content
Humane Foundation
▾
प्राण्यांचे हक्क

५ मुद्दे: मनोरंजनासाठी प्राण्यांचा वापर, सर्कस, शर्यती आणि झुंजी

सर्कसमधील प्राणी, बैलगाडा शर्यती आणि प्राण्यांच्या झुंजींचे कायदे, कल्याणाचे प्रश्न आणि जबाबदार प्रेक्षक म्हणून तुम्ही काय करू शकता, याचा महाराष्ट्र-केंद्रित मागोवा.

लेखक मृणाल देशमुख6 मिनिटे वाचनपुणे, IN
मनोरंजनासाठी प्राण्यांचा वापर समजून घेण्यासाठी महाराष्ट्रातील बैलगाडा आणि बैलांचे दृश्य
Humane Foundation / AI-generated

मनोरंजनासाठी प्राण्यांचा वापर म्हणजे सर्कस, शर्यत किंवा झुंजींसाठी प्राण्यांना प्रशिक्षण देणे, दाखवणे किंवा स्पर्धेत उतरवणे. भारतात काही प्रकारांवर स्पष्ट बंदी आहे, तर काहींना अटींसह परवानगी आहे. महाराष्ट्रात बैलगाडा शर्यतींबाबत कायद्यात बदल झाले आहेत; त्यामुळे प्रत्येक कार्यक्रमाचा प्रकार, परवानगी आणि प्रत्यक्ष परिस्थिती तपासणे गरजेचे आहे.

१. सर्कसमधील प्राण्यांसाठी बंदी आणि नोंदणीचे नियम वेगळे आहेत

भारतात वाघ, सिंह, अस्वल, माकड आणि बिबट्या यांना खेळासाठी प्रशिक्षित करणे किंवा दाखवणे प्रतिबंधित आहे. केंद्र सरकारच्या १९९१ च्या अधिसूचनेने हे पाच वन्यप्राणीगट प्रदर्शनासाठी वापरण्यावर बंदी घातली (भारत सरकार, प्राणी-क्रूरता प्रतिबंधक कायदा अधिसूचना, १९९१). त्यामुळे सर्कसचा तंबू दिसला म्हणजे तिथे कोणताही प्राणी कायदेशीररीत्या दाखवता येतो, असा अर्थ होत नाही.

इतर प्राण्यांसाठीही सर्कसला मोकळे मैदान नाही. प्राणी खेळासाठी वापरण्यापूर्वी नोंदणीसंबंधी नियम लागू होतात; प्रशिक्षण व प्रदर्शन करताना प्राण्याला अनावश्यक वेदना किंवा त्रास देण्यास मनाई आहे (प्राणी-क्रूरता प्रतिबंधक कायदा, १९६०; प्रदर्शनासाठी वापरल्या जाणाऱ्या प्राण्यांची नोंदणी नियमावली, २००१). प्रत्यक्ष अंमलबजावणीची जबाबदारी संबंधित अधिकारी, राज्य यंत्रणा आणि प्राणी कल्याण मंडळांवर असते.

प्राण्याच्या हालचाली, आवाज, सादरीकरणातील पुनरावृत्ती आणि हाताळणी पाहून त्याचे कल्याण समजते; मात्र एका क्षणाचे चित्र संपूर्ण आयुष्य दाखवत नाही. बंदिस्त जागा, प्रवास, जबरदस्तीचे प्रशिक्षण आणि नैसर्गिक वर्तनाची मर्यादा हे स्वतंत्र प्रश्न आहेत. प्राणी आनंदाने ‘खेळतो’ असा मानवी अर्थ लावण्याऐवजी तो परिस्थितीशी कसा जुळवून घेतो, हे पाहणे अधिक योग्य.

२. बैलगाडा शर्यतींना महाराष्ट्रात परवानगी आहे, पण अटींसह

महाराष्ट्रात बैलगाडा शर्यतींवर कायमची संपूर्ण बंदी नाही. राज्याने २०१७ मध्ये प्राणी-क्रूरता प्रतिबंधक कायद्यात सुधारणा करून ठरावीक अटींवर शर्यतींना परवानगी दिली; सर्वोच्च न्यायालयाने २०२३ मध्ये या राज्य दुरुस्तीला घटनात्मक मान्यता दिली (महाराष्ट्र शासन, २०१७; सर्वोच्च न्यायालय, २०२३). मात्र कायदेशीर परवानगी म्हणजे प्रत्येक शर्यत आपोआप सुरक्षित किंवा नियमांनुसार होते, असे नाही.

या शर्यतींवर चर्चा करताना दोन गोष्टी एकाच वेळी मान्य करता येतात: गावांच्या जत्रा, स्थानिक ओळख आणि समुदायाच्या सहभागाला महत्त्व आहे; आणि बैलांच्या शरीरावर होणारा ताण, वेग, गर्दी, रस्ता व हाताळणी यांची काटेकोर तपासणी आवश्यक आहे. महाराष्ट्रात दुष्काळ, चारा-पाण्याची टंचाई आणि शेतकरी कुटुंबांवरील आर्थिक दबावही वास्तव आहे. त्यामुळे प्राण्यांचे हित आणि ग्रामीण उपजीविका यांना एकमेकांविरुद्ध उभे करण्याऐवजी, सुरक्षिततेची जबाबदारी आयोजक व प्रशासनावर स्पष्टपणे ठेवली पाहिजे.

शर्यतीपूर्वी पशुवैद्यकीय तपासणी, प्राण्यांना मारहाण किंवा उत्तेजक पदार्थ देण्यावर नियंत्रण, गर्दीपासून सुरक्षित अंतर आणि नियमभंगावर कारवाई अशा संरक्षणांची अंमलबजावणी तपासण्याजोगी आहे. जखमी बैल, रक्त, जबरदस्ती किंवा बेफिकीर हाताळणी दिसल्यास त्याचा पुरावा सुरक्षितपणे नोंदवा आणि पोलिस किंवा जिल्हा प्रशासनाला कळवा. स्वतः गर्दीत घुसून प्राणी सोडवण्याचा प्रयत्न केल्यास माणसांनाही धोका होऊ शकतो.

३. घोड्यांच्या शर्यती आणि झुंजी यांना एकच कायदा लागू होत नाही

घोड्यांची शर्यत आणि कोंबड्यांची झुंज या दोन्ही मनोरंजनाच्या घटना असल्या, तरी कायदेशीर स्थिती एकसारखी नाही. भारतात घोड्यांच्या शर्यतींवर सर्वत्र लागू अशी सरसकट बंदी नाही; परवानग्या, मैदानाचे नियम, जुगाराशी संबंधित तरतुदी आणि प्राणी कल्याणाची जबाबदारी राज्य व संबंधित नियामक चौकटींनुसार बदलते. कार्यक्रम अधिकृत आहे का, आणि घोड्यांची तपासणी व उपचारांची व्यवस्था आहे का, हे विचारणे योग्य आहे.

याउलट, प्राण्यांना एकमेकांशी झुंजवणे किंवा झुंजीसाठी भडकवणे हे प्राणी-क्रूरता प्रतिबंधक कायद्याच्या कलम ११ मधील तरतुदींनुसार दंडनीय ठरू शकते (भारत सरकार, १९६०). कोंबड्यांच्या पायाला धारदार शस्त्रे बांधणे, प्राण्यांना जखमी करणे किंवा त्यांच्यावर बेट लावणे दिसल्यास ते ‘परंपरा’ म्हणून दुर्लक्ष करण्याचे कारण नाही. कायद्याची अंमलबजावणी ठिकाणानुसार बदलू शकते, म्हणून विशिष्ट घटनेची माहिती पोलिसांना आणि प्राणी कल्याण अधिकाऱ्यांना द्यावी.

प्राण्यांना वेदना, भीती आणि ताण जाणवतो का, हा नैतिक चर्चेचा पाया आहे. केंब्रिज विद्यापीठाशी संलग्न प्राणी-कल्याण तज्ज्ञ डोनाल्ड ब्रूम यांनी कल्याणाची व्याख्या प्राण्याच्या वातावरणाशी जुळवून घेण्याच्या प्रयत्नांच्या स्थितीशी जोडली आहे (ब्रूम, १९९१). याचा अर्थ प्रत्येक अस्वस्थता लगेच सिद्ध होते असा नाही; पण प्राणी वेदनेतून सुटण्याचा प्रयत्न करतो का आणि त्याला निवड किंवा विश्रांती मिळते का, हे महत्त्वाचे प्रश्न ठरतात.

“प्राणी-कल्याण म्हणजे आपल्या वातावरणाशी जुळवून घेण्याच्या प्राण्याच्या प्रयत्नांची स्थिती.”

— डोनाल्ड एम. ब्रूम, केंब्रिज विद्यापीठ

४. कायदा काय सांगतो, आणि प्रेक्षकांनी कोणते प्रश्न विचारावेत?

पहिला प्रश्न कार्यक्रमाचा प्रकार कोणता, हा आहे: वन्यप्राण्यांचे प्रदर्शन, बैलगाडा शर्यत, घोड्यांची शर्यत की झुंज? त्यानंतर परवानगी, नोंदणी, पशुवैद्यकीय तपासणी आणि तक्रारीची जबाबदारी कोणाकडे आहे ते विचारा. कायदा काही कार्यक्रमांना अटी घालतो आणि काही कृतींना प्रतिबंधित करतो; त्यामुळे ‘सर्व शर्यती बेकायदेशीर’ किंवा ‘परवानगी आहे म्हणजे सर्व ठीक’ असे दोन्ही निष्कर्ष चुकीचे ठरतात.

प्रकारकायदेशीर स्थितीप्रेक्षकाने तपासायची बाब
सर्कसमधील वन्यप्राणीपाच सूचीबद्ध वन्यप्राणीगटांच्या प्रदर्शनावर बंदीप्राणी कोणता आणि नोंदणी लागू आहे का
बैलगाडा शर्यतमहाराष्ट्रात अटींसह परवानगीपरवानगी, तपासणी आणि सुरक्षितता उपाय
घोड्यांची शर्यतराज्यनिहाय नियम व परवानग्या लागूवैद्यकीय देखरेख आणि आपत्कालीन उपचार
कोंबड्यांची झुंजझुंज घडवणे प्राणी-क्रूरतेच्या तरतुदींना लागू होऊ शकतेपोलिस व प्राणी कल्याण अधिकाऱ्यांना माहिती
प्राण्याला मारहाण किंवा उत्तेजनप्राणी-क्रूरता प्रतिबंधक कायद्याने निषिद्ध कृतीसुरक्षित अंतरावरून पुरावा आणि तक्रार
कार्यक्रमाचा प्रकार आणि प्रमुख कायदेशीर चौकट; विशिष्ट प्रकरणात स्थानिक नियम तपासा. स्रोत: भारत सरकार, प्राणी-क्रूरता प्रतिबंधक कायदा व अधिसूचना, १९६०–२००१; महाराष्ट्र शासन, २०१७; सर्वोच्च न्यायालय, २०२३.

५. प्राणी त्रासात दिसल्यास तक्रार नोंदवण्याचे सहा मार्ग

तक्रार करताना सुरक्षितता आणि पडताळता येणारी माहिती सर्वांत महत्त्वाची असते. प्राण्याला स्वतः हाताळू नका, गर्दीशी वाद घालू नका आणि परवानगी नसलेल्या जागेत घुसू नका. खालील क्रमाने केलेली नोंद पोलिस, स्थानिक प्रशासन किंवा प्राणी कल्याण संस्थांना घटनेची चौकशी करण्यात मदत करू शकते.

प्राणी छळाची तक्रार कशी करावी

  1. 1

    १. आधी स्वतःची सुरक्षितता जपा

    झुंज, धावणारे बैल किंवा तणावात असलेल्या प्राण्याजवळ जाऊ नका. सुरक्षित अंतरावरून पाहा आणि तातडीचा धोका असल्यास स्थानिक पोलिसांना त्वरित कळवा.

  2. 2

    २. वेळ आणि ठिकाण नोंदवा

    गाव, रस्ता, मैदानाचे नाव, तारीख आणि अंदाजे वेळ लिहून ठेवा. कार्यक्रमाचा प्रकार, आयोजकांची ओळख आणि उपस्थित साक्षीदारांची माहिती शक्य तितकी अचूक नोंदवा.

  3. 3

    ३. पुरावा सुरक्षितपणे जतन करा

    सुरक्षित ठिकाणावरून फोटो किंवा चित्रफीत घ्या; मूळ फाइल संपादित करू नका. पुरावा मिळवताना प्राण्याला किंवा उपस्थितांना उचकावू नका आणि खाजगी जागेत बेकायदेशीर प्रवेश करू नका.

  4. 4

    ४. योग्य अधिकाऱ्यांना कळवा

    स्थानिक पोलिस ठाणे, जिल्हा प्रशासन किंवा पशुसंवर्धन विभागाशी संपर्क साधा. वन्यप्राणी असल्यास वन विभागालाही माहिती द्या; तक्रारीत नेमकी कृती आणि ठिकाण नमूद करा.

  5. 5

    ५. लेखी नोंद आणि संदर्भ क्रमांक मागा

    ईमेल, पत्र किंवा अधिकृत तक्रार माध्यमातून माहिती द्या आणि पोचपावती किंवा नोंद क्रमांक जतन करा. कारवाईबद्दल ठरावीक दिवसांनी नम्रपणे पाठपुरावा करा.

  6. 6

    ६. जबाबदार संस्थेकडून मार्गदर्शन घ्या

    भारतीय प्राणी कल्याण मंडळ किंवा विश्वासार्ह स्थानिक प्राणी कल्याण संस्थेशी संपर्क साधून पुढील योग्य यंत्रणा विचारा. सामाजिक माध्यमांवर अप्रमाणित आरोप किंवा प्राण्याची ओळख उघड करणारी माहिती पसरवू नका.

प्रेक्षक म्हणून सर्वांत थेट निर्णय म्हणजे अशा कार्यक्रमाला तिकीट, प्रायोजकत्व किंवा प्रसार देऊ नये. गावच्या जत्रेत कुटुंबासह जाण्याचा आनंद प्राण्यांच्या खेळावर अवलंबून असण्याची गरज नाही: स्थानिक संगीत, कुस्ती, हस्तकला, खाद्यपदार्थ आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम हे पर्याय ठरू शकतात. पोहे, भाकरी किंवा मिसळ खायला जमलेल्या मंडळींमध्ये प्राण्यांच्या कल्याणाची चर्चा सुरू करणेही छोटा पण उपयोगी बदल आहे.

१९९१ च्या अधिसूचनेत नमूद केलेले सर्कस-प्रदर्शनासाठी प्रतिबंधित वन्यप्राणीगट

प्रत्येक नोंद अधिसूचनेतील एक स्वतंत्र प्राणीगट दर्शवते; ही प्राण्यांच्या संख्येची मोजणी नाही. स्रोत: भारत सरकार, प्राणी-क्रूरता प्रतिबंधक कायदा अधिसूचना, १९९१.

शेवटी, प्रश्न फक्त एखादा खेळ कायदेशीर आहे का एवढाच नाही. प्राण्याला त्यातून माघार घेता येते का, वेदना झाल्यास उपचार मिळतात का, आणि त्याचे नैसर्गिक वर्तन शक्य आहे का, हेही विचारले पाहिजे. कायदा किमान मर्यादा ठरवतो; प्रेक्षक, आयोजक आणि प्रशासन यांनी त्या मर्यादांपलीकडे जाऊन प्राण्याच्या गरजांना महत्त्व दिले, तरच मनोरंजन अधिक जबाबदार होऊ शकते.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

भारतात सर्कसमधील प्राण्यांवर पूर्ण बंदी आहे का?+

सर्व प्राण्यांसह सर्व सर्कसवर एकच संपूर्ण बंदी नाही. मात्र वाघ, सिंह, अस्वल, माकड आणि बिबट्या या पाच वन्यप्राणीगटांना प्रदर्शनासाठी वापरण्यास १९९१ च्या केंद्र सरकारच्या अधिसूचनेने बंदी घातली. इतर प्राण्यांच्या वापरासाठी नोंदणी आणि कल्याणाचे नियम लागू होऊ शकतात; त्यामुळे नेमका प्राणी आणि कार्यक्रम तपासणे आवश्यक आहे.

महाराष्ट्रात बैलगाडा शर्यत कायदेशीर आहे का?+

महाराष्ट्रात बैलगाडा शर्यतींना ठरावीक अटींवर परवानगी आहे. राज्याच्या २०१७ च्या कायद्यातील दुरुस्तीला सर्वोच्च न्यायालयाने २०२३ मध्ये मान्यता दिली. ही परवानगी प्रत्येक आयोजन नियमांनुसारच आहे याची खात्री देत नाही; आयोजकांची परवानगी, पशुवैद्यकीय देखरेख आणि प्राण्यांच्या सुरक्षिततेच्या उपायांची स्थानिक पातळीवर तपासणी करावी.

कोंबड्यांच्या झुंजी भारतात कायदेशीर आहेत का?+

प्राण्यांना झुंजवणे किंवा झुंजीसाठी भडकवणे हे प्राणी-क्रूरता प्रतिबंधक कायद्याच्या कलम ११ मधील तरतुदींनुसार दंडनीय ठरू शकते. कोंबड्यांच्या झुंजीत जखम किंवा मारहाण होत असल्यास त्याकडे स्थानिक प्रथा म्हणून दुर्लक्ष करू नये. ठिकाण आणि पुराव्यासह पोलिसांना किंवा संबंधित प्राणी कल्याण अधिकाऱ्यांना माहिती द्या.

प्राण्याला त्रास होताना दिसल्यास कोणाला कळवावे?+

तातडीचा धोका असल्यास जवळच्या पोलिस ठाण्याला संपर्क करा. घटनेचे ठिकाण, वेळ आणि सुरक्षित अंतरावरून मिळवलेला पुरावा पशुसंवर्धन विभाग, जिल्हा प्रशासन किंवा प्राणी कल्याण अधिकाऱ्यांनाही द्या. वन्यप्राण्याचा समावेश असल्यास वन विभागाला कळवा. तक्रारीचा नोंद क्रमांक जतन करून पुढील कारवाईचा पाठपुरावा करा.

शर्यतीची परवानगी म्हणजे प्राण्याला त्रास होत नाही, असे म्हणता येईल का?+

नाही. परवानगी म्हणजे कार्यक्रम ठरावीक कायदेशीर अटींमध्ये आयोजित करण्याची मंजुरी; ती प्रत्येक प्राण्याच्या कल्याणाची हमी नसते. प्रत्यक्ष तपासणी, उपचारांची उपलब्धता, मारहाणीवरील नियंत्रण आणि सुरक्षित व्यवस्था महत्त्वाची असते. नियमभंग दिसल्यास तारीख, ठिकाण आणि पुरावा नोंदवून अधिकृत यंत्रणेकडे तक्रार करता येते.

शेअर · वाचन यादी

प्राण्यांचे हक्क
औद्योगिक फार्ममधील हंस पाण्याच्या मर्यादित टबाजवळ उभे आहेत, त्यांच्या हालचाली आणि पाण्यापर्यंतच्या प्रवेशाचे दृश्य
प्राण्यांचे हक्क

युरोपीय वैज्ञानिक अहवालाचा इशारा: औद्योगिक फार्ममधील हंस, २०२५

औद्योगिक फार्ममधील हंसांसाठी पाणी आणि हालचालींची मुभा का निर्णायक आहे, हे युरोपीय अन्नसुरक्षा संस्थेच्या वैज्ञानिक आढाव्यातून स्पष्ट होते.

5 मिनिटे वाचन

दीर्घकालीन आजाराने ग्रस्त व्यक्ती जाहिरातीतील प्राण्यांचा विचार करत आहे
प्राण्यांचे हक्क

प्राणी जाहिरातीत: एक दीर्घकालीन आजाराचा दृष्टिकोन - 2024

दीर्घकालीन आजाराने ग्रस्त व्यक्तींसाठी प्राण्यांचा जाहिरातीत वापर करण्याचे नैतिक परिणाम आणि ग्राहकांवर होणारा परिणाम शोधा.

3 मिनिटे वाचन

अभयारण्यात मोकळेपणाने आनंद घेत असलेला हत्ती
प्राण्यांचे हक्क

प्राणिसंग्रहालय की अभयारण्य? अनुदानांचा मागोवा घेऊन फरक ओळखा - 2024

प्राणिसंग्रहालये आणि अभयारण्ये यांच्यातील अनुदानवितरणाच्या पारदर्शकतेचा आढावा घेऊन, प्राणी कल्याणासाठी निधीचा योग्य वापर कसा करावा हे समजून घ्या.

2 मिनिटे वाचन

विशेष