भारताचा दुग्धव्यवसाय जगातील सर्वात मोठा असून, गीर गायीसारख्या देशी जातींच्या मिथेन उत्सर्जनाबद्दल अनेक गैरसमज आहेत. हा लेख भारतातील दुग्धव्यवसायातील हरितगृह वायूंच्या वादावर प्रकाश टाकतो आणि गीर गाय मिथेन वादातील ५ सामान्य चुका ओळखून त्यांचे शास्त्रीय निराकरण सुचवतो.
चूक १: गीर गायीचे मिथेन उत्सर्जन हे जागतिक हवामानासाठी सर्वात मोठा धोका आहे असे मानणे
अनेकदा गीर गायीच्या मिथेन उत्सर्जनाला जागतिक हवामान बदलाचे प्रमुख कारण मानले जाते. पण हे पूर्णपणे चुकीचे आहे. भारतातील दुग्धव्यवसायातून होणारे एकूण हरितगृह वायू उत्सर्जन हे जागतिक सरासरीपेक्षा कमी आहे. (The Lancet Planetary Health, 2019) नुसार, भारतातील प्रति लिटर दुधाचे उत्सर्जन हे युरोपपेक्षा सुमारे ३०% कमी आहे. हे प्रामुख्याने देशी गाईंच्या कमी खाद्य गरजांमुळे होते.
याचे निराकरण म्हणजे गीर गायीच्या उत्सर्जनाची तुलना इतर देशांशी करताना प्रति किलोग्रॅम दुधाच्या आधारे करावी, प्रति प्राणी नव्हे. यामुळे वास्तविक परिस्थिती समजते.
| देश | प्रति लिटर उत्सर्जन (g CO₂eq) | मुख्य गाय जात |
|---|---|---|
| भारत | २५०० | गीर, साहीवाल |
| यूएसए | ३२०० | होल्स्टीन |
| युरोपियन युनियन | ३५०० | फ्रिजियन |
| न्यूझीलंड | २८०० | जर्सी |
चूक २: गीर गायीचे एंटेरिक फर्मेंटेशन हे विदेशी जातींसारखेच आहे असे समजणे
गीर गायीचे एंटेरिक फर्मेंटेशन हे होल्स्टीनसारख्या विदेशी जातींपेक्षा वेगळे असल्याचे अभ्यास दर्शवतात. भारतीय कृषी संशोधन संस्था (IARI, 2022) च्या अभ्यासानुसार, गीर गायीच्या पोटातील सूक्ष्मजीवांची रचना वेगळी असल्याने ती कमी मिथेन तयार करते. याचे कारण म्हणजे गीर गायीचे खाद्य हे प्रामुख्याने स्थानिक वनस्पतींवर आधारित असते.
याचा उपाय म्हणजे गीर गायीसाठी खास खाद्य व्यवस्थापन विकसित करणे. उदाहरणार्थ, गीर गायीला हिरवा चारा आणि शेंगांचे मिश्रण दिल्यास मिथेन उत्सर्जन १५% पर्यंत कमी होऊ शकते. (ICAR-NIANP, 2023)
गीर गाय विरुद्ध होल्स्टीन गाय: प्रति किलो दुधाचे मिथेन उत्सर्जन (g CH₄)
चूक ३: मिथेन कमी करण्यासाठी गीर गायीचे खाद्य बदलणे पुरेसे आहे असे मानणे
गीर गाय मिथेन वादात अनेकदा फक्त खाद्य बदलण्यावर भर दिला जातो. पण हा एकटा उपाय पुरेसा नाही. दुग्धव्यवसायातील हरितगृह वायू कमी करण्यासाठी खाद्य व्यवस्थापन, प्रजनन सुधारणा, आणि शेती पद्धतींमध्ये बदल या सर्व गोष्टींचा समावेश असावा. (IPCC, 2022) नुसार, एकात्मिक दृष्टिकोनातूनच मिथेन उत्सर्जन ३०% पर्यंत कमी करता येते.
“गीर गायीच्या मिथेन उत्सर्जनावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी फक्त खाद्य बदलणे पुरेसे नाही; त्यासाठी शेतीच्या सर्व पैलूंचा विचार करावा लागेल.”
चूक ४: भारतातील दुग्धव्यवसाय हा जागतिक हवामान बदलाचा मुख्य दोषी आहे असे मानणे
भारताचा दुग्धव्यवसाय जगातील सर्वात मोठा असला तरी त्याचे एकूण हरितगृह वायू उत्सर्जन हे इतर क्षेत्रांच्या तुलनेत कमी आहे. (Our World in Data, 2024) नुसार, भारतातील एकूण उत्सर्जनात दुग्धव्यवसायाचा वाटा फक्त १२% आहे. याउलट, ऊर्जा क्षेत्राचा वाटा ६०% पेक्षा जास्त आहे. गीर गाय मिथेन वादात हा मुद्दा अनेकदा दुर्लक्षित केला जातो.
याचे निराकरण म्हणजे दुग्धव्यवसायातील उत्सर्जनाची तुलना इतर क्षेत्रांशी करणे आणि हवामान धोरणात सर्व क्षेत्रांना समान महत्त्व देणे. COP चर्चेत भारताने हा मुद्दा उपस्थित केला पाहिजे.
चूक ५: गीर गायीचे मिथेन उत्सर्जन कमी करण्यासाठी तिचे संगोपन बंद करावे असे मानणे
गीर गायीचे संगोपन बंद करणे हा अत्यंत टोकाचा आणि अव्यवहार्य उपाय आहे. गीर गाय ही भारतातील एक महत्त्वाची देशी जात असून तिचे दूध पोषणदृष्ट्या समृद्ध आहे. (The Hindu, 2023) नुसार, गीर गायीच्या दुधात A2 प्रथिने आढळतात जी आरोग्यासाठी फायदेशीर आहेत. याशिवाय, गीर गायीचे संगोपन हे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा एक भाग आहे.
याचा उपाय म्हणजे गीर गायीच्या मिथेन उत्सर्जन कमी करण्यासाठी शाश्वत पद्धतींचा अवलंब करणे. उदाहरणार्थ, गीर गायीला समुद्री शैवाल किंवा विशेष पूरक खाद्य दिल्यास मिथेन उत्सर्जन २०% पर्यंत कमी होऊ शकते. (ICAR-NIANP, 2023)
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
गीर गायीचे मिथेन उत्सर्जन हे जागतिक हवामानासाठी किती महत्त्वाचे आहे?+
गीर गायीचे मिथेन उत्सर्जन हे जागतिक हवामानासाठी एक घटक आहे, पण तो प्रमुख नाही. भारतातील दुग्धव्यवसायाचे एकूण उत्सर्जन हे जागतिक सरासरीपेक्षा कमी आहे. (FAO, 2023) नुसार, भारतातील प्रति लिटर दुधाचे उत्सर्जन हे युरोपपेक्षा ३०% कमी आहे.
गीर गायीचे मिथेन कमी करण्यासाठी कोणते खाद्य उपयुक्त आहे?+
गीर गायीचे मिथेन कमी करण्यासाठी हिरवा चारा, शेंगा आणि समुद्री शैवाल यांचे मिश्रण उपयुक्त आहे. (ICAR-NIANP, 2023) नुसार, यामुळे मिथेन उत्सर्जन १५-२०% पर्यंत कमी होऊ शकते.
भारतातील दुग्धव्यवसाय हा जागतिक हवामान बदलाचा मुख्य दोषी आहे का?+
नाही, भारतातील दुग्धव्यवसाय हा जागतिक हवामान बदलाचा मुख्य दोषी नाही. (Our World in Data, 2024) नुसार, भारतातील एकूण उत्सर्जनात दुग्धव्यवसायाचा वाटा फक्त १२% आहे, तर ऊर्जा क्षेत्राचा वाटा ६०% पेक्षा जास्त आहे.
गीर गायीचे संगोपन बंद केल्यास काय होईल?+
गीर गायीचे संगोपन बंद केल्यास ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर मोठा परिणाम होईल. गीर गाय ही भारतातील एक महत्त्वाची देशी जात असून तिचे दूध पोषणदृष्ट्या समृद्ध आहे. (The Hindu, 2023) नुसार, गीर गायीच्या दुधात A2 प्रथिने आढळतात.
COP चर्चेत भारताच्या दुग्धव्यवसायाचा मुद्दा कसा उपस्थित केला जातो?+
COP चर्चेत भारताने दुग्धव्यवसायातील उत्सर्जनाची तुलना इतर क्षेत्रांशी करून न्याय्य दृष्टिकोन मांडला पाहिजे. भारताचे प्रति लिटर दुधाचे उत्सर्जन कमी असल्याने ते जागतिक हवामान धोरणात एक उदाहरण म्हणून ठेवू शकते.
