فشار سهامداران فعال (Shareholder Activism) در نروژ به یکی از مؤثرترین ابزارها برای تغییر سیاست‌های درمان شپش دریا در صنعت پرورش ماهی سالمون تبدیل شده است. این استراتژی، با تمرکز بر شفافیت مالی و کاهش تلفات انبوه ماهیها، شرکت‌های بزرگ آبزی‌پروری را مجبور به کنار گذاشتن تدریجی مواد شیمیایی سمی و جایگزینی آن با روشهای مکانیکی و حرارتی کرده است (University of Oslo, 2023).
چگونه فشار سهامداران درمان شپش دریا را تغییر داد؟
از سال ۲۰۱۹، گروهی از سهامداران نهادی نروژی، از جمله صندوق بازنشستگی دولتی (GPFG)، شروع به ارائه قطعنامه‌هایی در مجامع سالانه شرکت‌های پرورش ماهی کردند. این قطعنامه‌ها خواستار گزارش‌دهی شفاف درباره تلفات ماهی، مصرف آنتی‌بیوتیک و تأثیرات زیستمحیطی درمان‌های شیمیایی بودند. در سال ۲۰۲۱، شرکت مارین هاروست (Marine Harvest) پس از فشار سهامداران، اعلام کرد که ۴۰ درصد از قفس‌های خود را به سیستمهای حرارتی مجهز کرده است (NBIM Annual Report, 2022).
“ما به عنوان سهامداران، نمی‌توانیم بپذیریم که میلیون‌ها ماهی به دلیل درمان‌های ناکارآمد و سمی تلف شوند. این یک ریسک مالی و اخلاقی غیرقابل قبول است.”
یک روز در خط تولید خوراک دام: از قفس تا کارخانه
برای درک تأثیر فشار سهامداران، یک روز را در تأسیسات فرآوری ماهی در برگن (Bergen) دنبال می‌کنیم. صبح زود، قایق‌های تغذیه‌کننده به قفس‌ها نزدیک می‌شوند. ماهیها با خوراک پلت شده تغذیه می‌شوند که حاوی مقادیر کمی آنتی‌بیوتیک است. اما در پس‌زمینه، تیم‌های درمانی با دستگاه‌های حرارتی ۳۴ درجه سانتی‌گراد کار میکنند تا شپش‌ها را از بدن ماهی جدا کنند. این فرآیند که «حمام گرم» نام دارد، سالانه ۵ درصد تلفات اضافی ایجاد می‌کند (Fisheries and Aquaculture Journal, 2023).
بعد از ظهر، ماهی‌های تلف شده به کارخانه فرآوری منتقل می‌شوند. در اینجا، کارگران خط کشتار را اداره میکنند. هر ماهی سالمون قبل از بیهوشی با ضربه الکتریکی، تحت بازرسی چشمی قرار می‌گیرد. سهامداران خواستار نصب دوربین‌های هوش مصنوعی برای ثبت دقیق تعداد شپش‌ها و زخم‌ها شده‌اند (SINTEF Ocean, 2024).
مقایسه روشهای درمانی: شیمیایی در برابر غیردارویی
| روش درمان | میزان تلفات ماهی (%) | هزینه سالانه (میلیون دلار) | تأثیر بر محیط زیست |
|---|---|---|---|
| شیمیایی (دیفلوبنزورون) | ۲-۵% | ۳۵۰ | آلودگی آب و مقاومت انگلی |
| حمام گرم (حرارتی) | ۱۰-۱۵% | ۲۵۰ | استرس حرارتی ماهی |
| لیزر (Optilice) | ۳-۷% | ۱۸۰ | بدون آلودگی شیمیایی |
| مکانیکی (Hydrolicer) | ۸-۱۲% | ۲۰۰ | آسیب فیزیکی به ماهی |
روند کاهش مصرف مواد شیمیایی در درمان شپش دریا (نروژ)
واکنش صنعت و چالش‌های اخلاقی
اگرچه فشار سهامداران باعث کاهش مصرف مواد شیمیایی شده، اما روشهای جایگزین مانند حمام گرم و لیزر، رنج فیزیکی قابل توجهی برای ماهیها ایجاد میکنند. مطالعات نشان میدهد که ماهی‌های تحت درمان حرارتی، سطوح بالای کورتیزول (هورمون استرس) را تا ۴۸ ساعت پس از درمان حفظ میکنند (Journal of Fish Biology, 2023). این موضوع باعث شده است که گروه‌های حقوق حیوانات مانند «نروژ برای حیوانات» (Dyrevernalliansen) از سهامداران بخواهند که به طور کامل به سمت سیستمهای بسته (RAS) حرکت کنند که در آن شپش وجود ندارد.
“فشار سهامداران یک گام مثبت است، اما تا زمانی که ماهیها در قفس‌های باز پرورش می‌یابند، رنج آنها ادامه خواهد داشت. راه حل نهایی، انتقال به سیستمهای بسته و کاهش تراکم است.”
مقایسه وضعیت نروژ با سایر مناطق
نروژ با تولید ۱.۳ میلیون تن سالمون در سال (FAO, 2023)، بزرگترین تولیدکننده این ماهی در جهان است. در مقایسه با شیلی که دومین تولیدکننده است، نروژ به دلیل فشار سهامداران، پیشرفت بیشتری در کاهش مصرف آنتی‌بیوتیک داشته است. در شیلی، مصرف آنتی‌بیوتیک به ازای هر کیلوگرم ماهی ۶ برابر نروژ است (SalmonChile, 2023). اسکاتلند نیز با چالش مشابهی روبروست، اما فشار سهامداران در آنجا کمتر مؤثر بوده است.
آینده فشار سهامداران در صنعت آبزی‌پروری
تحلیلگران پیش‌بینی میکنند که فشار سهامداران در سال‌های آینده بر سه محور متمرکز شود: اول، الزام به استفاده از سیستمهای بسته (RAS) که شپش را حذف میکنند. دوم، شفافیت کامل زنجیره تأمین از قفس تا بشقاب. سوم، تعیین جریمه‌های مالی برای تلفات بالای ماهی. صندوق سرمایهگذاری نروژ (NBIM) در سال ۲۰۲۴ اعلام کرد که از رأی دادن علیه مدیران شرکت‌هایی که استانداردهای رفاه ماهی را رعایت نمی‌کنند، استفاده خواهد کرد (NBIM, 2024).
پرسش‌های متداول
آیا درمان شپش دریا برای ماهیها دردناک است؟+
بله، تحقیقات نشان میدهد که شپش دریا با ایجاد زخمهای باز و تحریک سیستم عصبی، باعث درد مزمن در ماهی میشود. روشهای درمانی مانند حمام گرم نیز استرس و درد اضافی ایجاد میکنند (Journal of Fish Biology, 2023).
چگونه سهامداران می‌توانند بر صنعت پرورش ماهی تأثیر بگذارند؟+
سهامداران از طریق ارائه قطعنامه در مجامع سالانه، رأی دادن علیه مدیران، و فشار برای گزارش‌دهی شفاف می‌توانند سیاست‌های شرکت‌ها را تغییر دهند. در نروژ، صندوق بازنشستگی دولتی با ۱.۵ تریلیون دلار دارایی، قدرتمندترین بازیگر این حوزه است.
آیا روشهای غیردارویی درمان شپش بهتر هستند؟+
روشهای غیردارویی مانند لیزر و حمام گرم، آلودگی شیمیایی را کاهش میدهند، اما تلفات ماهی را افزایش میدهند. بهترین راه حل، پیشگیری از طریق تراکم کمتر و استفاده از سیستمهای بسته (RAS) است.
چرا نروژ در کاهش مصرف مواد شیمیایی پیشرو است؟+
نروژ به دلیل قوانین سختگیرانه زیستمحیطی و فشار سهامداران نهادی مانند NBIM، سریعتر از سایر کشورها به سمت روشهای غیردارویی حرکت کرده است. در مقابل، شیلی و اسکاتلند عقبتر هستند.
آیا میتوان شپش دریا را بدون درمان از بین برد؟+
بله، با انتقال ماهیها به سیستمهای بسته (RAS) که آب را تصفیه میکنند، شپش به طور کامل حذف میشود. اما این سیستمها سرمایهگذاری اولیه بالایی نیاز دارند و هنوز در مقیاس صنعتی محدود هستند.
فشار سهامداران در نروژ نشان داده است که تغییر در صنعت آبزی‌پروری ممکن است، اما نیازمند شفافیت، داده‌های دقیق و تعهد به رفاه حیوانات است. برای فعالان حقوق حیوانات، این استراتژی می‌تواند الگویی برای سایر مناطق و صنایع باشد.
