शहरातील एका आधुनिक सुपरमार्केटमधील चकचकीत फ्रीझरमध्ये ठेवलेले, स्वच्छ पॅक केलेले चिकनचे तुकडे आज मध्यमवर्गीय भारतीय कुटुंबाच्या जेवणातील एक अविभाज्य भाग बनले आहेत. प्रथिनेयुक्त, सोपे आणि परवडणारे अन्न म्हणून चिकनची लोकप्रियता गगनाला भिडलेली आहे. गेल्या दोन दशकांत भारताचा पोल्ट्री उद्योग जगातल्या सर्वात वेगाने वाढणाऱ्या उद्योगांपैकी एक बनला आहे. पण या स्वस्त प्रथिनांच्या ताटाखालचा अंधार आपल्याला दिसतो का? प्रत्येक घास घेताना आपण केवळ चिकनच नाही, तर एक अदृश्य आणि धोकादायक वारसाही स्वीकारत असतो - तो म्हणजे प्रतिजैविक प्रतिकाराचा (Antimicrobial Resistance - AMR).
जेव्हा आपली मुले साध्या तापाने किंवा जखमेतील संसर्गाने आजारी पडतात, तेव्हा आपण डॉक्टरांनी दिलेल्या प्रतिजैविकांवर (antibiotics) डोळे झाकून विश्वास ठेवतो. ही औषधे म्हणजे आधुनिक वैद्यकशास्त्राचा चमत्कार आहेत, ज्यांनी एकेकाळी जीवघेण्या ठरणाऱ्या अनेक आजारांना किरकोळ बनवले आहे. पण काय होईल, जर हीच प्रतिजैविके निष्प्रभ ठरली तर? आज भारतीय पोल्ट्री फार्म्समध्ये जे घडत आहे, ते आपल्याला नेमक्या याच भयानक वास्तवाच्या दिशेने घेऊन जात आहे. कोंबड्यांना लवकर वाढवण्यासाठी आणि दाटीवाटीच्या वातावरणात आजार पसरू नयेत म्हणून दिल्या जाणाऱ्या प्रतिजैविकांच्या प्रचंड डोसमुळे असे जीवाणू (bacteria) तयार होत आहेत, ज्यांच्यावर कुठल्याही औषधाचा परिणाम होत नाही. हे 'सुपरबग्स' केवळ कोंबड्यांपुरते मर्यादित राहत नाहीत, तर ते अन्न, पाणी आणि मातीच्या माध्यमातून आपल्यापर्यंत पोहोचत आहेत.
ही केवळ प्राणी-कल्याणाची किंवा पर्यावरणाची समस्या नाही. ही एक गंभीर सार्वजनिक आरोग्य आणीबाणी आहे, जिचे केंद्र आपल्या जेवणाच्या ताटात आहे. आपण ज्या वेगाने या संकटाकडे वाटचाल करत आहोत, ते पाहता भविष्यात एखादे किरकोळ ऑपरेशन किंवा केमोथेरपीसारखे उपचारही जीवाणू संसर्गाच्या धोक्यामुळे अशक्यप्राय होऊन बसतील. या लेखात आपण भारतीय पोल्ट्री उद्योगातील प्रतिजैविकांच्या वापराचे वास्तव, त्यामागील आर्थिक आणि सामाजिक कारणे आणि त्यातून निर्माण होणाऱ्या प्रतिजैविक प्रतिकाराच्या गंभीर धोक्याचा सखोल वेध घेणार आहोत.
I. वाढीचा प्रवेगक की आरोग्याचा मारेकरी?
औद्योगिक पोल्ट्री फार्मिंगचे मॉडेल 'कार्यक्षमते'वर आधारलेले आहे - कमीत कमी जागेत, कमीत कमी वेळेत, जास्तीत जास्त मांस किंवा अंडी मिळवणे. हजारो पक्षी एकाच छताखाली, अत्यंत दाटीवाटीने आणि अस्वच्छ परिस्थितीत ठेवले जातात. अशा वातावरणात रोगराई पसरण्याचा धोका प्रचंड असतो. एका पक्ष्याला संसर्ग झाल्यास तो वाऱ्याच्या वेगाने संपूर्ण कळपात पसरू शकतो, ज्यामुळे शेतकऱ्याचे मोठे आर्थिक नुकसान होते. हा धोका टाळण्यासाठी, प्रतिजैविके दोन मुख्य कारणांसाठी वापरली जातात: उपचारात्मक (therapeutic) आणि गैर-उपचारात्मक (non-therapeutic).
आजारी पक्ष्यांवर उपचार करणे हे प्रतिजैविकांचे मूळ आणि योग्य काम आहे. मात्र, समस्येचे मूळ गैर-उपचारात्मक वापरात आहे. यामध्ये दोन प्रकार येतात. पहिला म्हणजे 'प्रोफिलॅक्सिस' (Prophylaxis), म्हणजेच रोगप्रतिबंधक वापर. यात आजार होण्यापूर्वीच, संपूर्ण कळपाला नियमितपणे प्रतिजैविकांचे डोस दिले जातात. दुसरा आणि सर्वात वादग्रस्त प्रकार म्हणजे 'ग्रोथ प्रमोशन' (Growth Promotion) अर्थात वाढीचे प्रवेगक म्हणून वापर. कोंबड्यांच्या खाद्यामध्ये किंवा पाण्यात प्रतिजैविकांची छोटी मात्रा नियमितपणे मिसळल्यास, त्यांच्या आतड्यांतील काही जीवाणू मारले जातात. यामुळे अन्नाचे पचन अधिक कार्यक्षमतेने होते आणि पक्ष्याचे वजन वेगाने वाढते. शेतकऱ्यासाठी याचा अर्थ आहे - कमी खाद्यात, कमी वेळेत जास्त वजनाची कोंबडी, म्हणजेच अधिक नफा.
समस्या ही आहे की, अशा प्रकारे कमी मात्रेत आणि दीर्घकाळ प्रतिजैविकांचा वापर जीवाणूंना या औषधांशी लढायला आणि त्यांच्या विरोधात प्रतिकारशक्ती विकसित करायला शिकवतो. ज्याप्रमाणे आपले शरीर लसीकरणानंतर एखाद्या विषाणूविरोधात अँटीबॉडीज तयार करते, त्याचप्रमाणे जीवाणू प्रतिजैविकांच्या हल्ल्यातून वाचण्यासाठी स्वतःच्या संरचनेत अनुवांशिक बदल (genetic mutation) घडवून आणतात. जे जीवाणू या बदलात यशस्वी होतात, ते टिकून राहतात आणि त्यांची संख्या वेगाने वाढते. हेच ते 'सुपरबग्स' - ज्यांच्यावर पूर्वी प्रभावी ठरणारी प्रतिजैविके आता निष्प्रभ ठरतात.
“आपण कोंबडीच्या आरोग्यासाठी प्रतिजैविके वापरत नाही, तर आपण आपल्या व्यवसायाच्या आरोग्यासाठी ती वापरतो. कमी खर्चात जलद उत्पादन हेच समीकरण आहे आणि प्रतिजैविके त्या समीकरणाचा अविभाज्य भाग बनली आहेत.”
II. 'सुपरबग्स'ची अदृश्य फॅक्टरी
पोल्ट्री फार्ममध्ये तयार झालेले हे प्रतिजैविक-प्रतिरोधी जीवाणू केवळ फार्मपुरते मर्यादित राहत नाहीत. ते अनेक मार्गांनी मानवी जीवनात प्रवेश करतात. सर्वात सोपा आणि थेट मार्ग म्हणजे मांस. कत्तलीच्या वेळी किंवा त्यानंतर मांस हाताळताना हे जीवाणू त्यावर स्थिरावतात. जर मांस व्यवस्थित शिजवले गेले नाही, तर ते थेट आपल्या शरीरात प्रवेश करतात. जरी मांस पूर्णपणे शिजवले गेले, तरी कच्चे मांस हाताळताना स्वयंपाकघरातील इतर पृष्ठभाग, चाकू, किंवा आपले हात दूषित होऊ शकतात, ज्याला 'क्रॉस-कंटॅमिनेशन' (cross-contamination) म्हणतात.
याशिवाय, या जीवाणूंचा प्रसार पर्यावरणातही होतो. पक्ष्यांची विष्ठा, जी खत म्हणून शेतात वापरली जाते, तिच्यातून हे जीवाणू मातीत आणि भूगर्भातील पाण्यात मिसळतात. फार्मच्या परिसरातील पाण्याने सिंचन केलेल्या भाज्या आणि फळांवरही हे जीवाणू आढळू शकतात. पोल्ट्री फार्मवर काम करणारे कामगार या जीवाणूंच्या थेट संपर्कात येतात आणि ते नकळतपणे या जीवाणूंचे वाहक बनून त्यांना आपल्या कुटुंबात आणि समाजात पसरवू शकतात. अशाप्रकारे, एक बंदिस्त वाटणारी फॅक्टरी फार्म ही खरं तर 'सुपरबग्स'ची एक खुली आणि अदृश्य फॅक्टरी बनते, जिचे धागेदोरे संपूर्ण समाजाच्या आरोग्याशी जोडलेले असतात.
भारतातील परिस्थिती विशेषतः चिंताजनक आहे. सेंटर फॉर सायन्स अँड एन्व्हायर्नमेंट (CSE) सारख्या संस्थांनी केलेल्या अभ्यासांमध्ये दिल्ली-एनसीआर आणि इतर भागांतील पोल्ट्री फार्ममधून घेतलेल्या नमुन्यांमध्ये धक्कादायक परिणाम दिसून आले आहेत. अनेक नमुन्यांमध्ये मानवी उपचारांसाठी अत्यंत महत्त्वाच्या मानल्या जाणाऱ्या सिप्रोफ्लोक्सासिन (Ciprofloxacin), टेट्रासायक्लिन (Tetracycline) आणि अगदी शेवटचा उपाय म्हणून वापरल्या जाणाऱ्या कोलिस्टिन (Colistin) सारख्या પ્રતિજૈવિકांना પ્રતિરોધ करणारे जीवाणू मोठ्या प्रमाणात आढळले आहेत. याचा अर्थ स्पष्ट आहे: पोल्ट्री फार्ममध्ये निर्माण होणारे हे प्रतिरोधी जीवाणू आता आपल्या अन्नसाखळीचा एक भाग बनले आहेत.
| प्रतिजैविक (Antibiotic) | महत्त्व | प्रतिरोध दर (%) |
|---|---|---|
| टेट्रासायक्लिन (Tetracycline) | सर्वात सामान्यपणे वापरले जाणारे | ९२% |
| सिप्रोफ्लोक्सासिन (Ciprofloxacin) | मानवी उपचारात महत्त्वाचे (उदा. टायफॉइड) | ७८% |
| एरिथ्रोमायसिन (Erythromycin) | श्वसनमार्गाच्या संसर्गासाठी वापरले जाणारे | ६५% |
| कोलिस्टिन (Colistin) | 'शेवटचा उपाय' मानले जाणारे प्रतिजैविक | १८% |
| अॅमॉक्सिसिलिन (Amoxicillin) | लहान मुलांमध्ये सामान्यपणे वापरले जाणारे | ८५% |
III. कायद्याचे कागदी घोडे आणि वास्तवाचे मैदान
वाढत्या दबावानंतर, भारत सरकारने काही पावले उचलली आहेत. २०१९ मध्ये, सरकारने मानवी उपचारांसाठी अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाणारे 'कोलिस्टिन' हे प्रतिजैविक पोल्ट्री उद्योगात वाढीचे प्रवेगक म्हणून वापरण्यावर बंदी घातली. हे एक स्वागतार्ह पाऊल होते. मात्र, या एका बंदीने मोठी समस्या सुटत नाही. अनेक इतर महत्त्वाची प्रतिजैविके अजूनही सर्रास वापरली जात आहेत. कायद्याची अंमलबजावणी ही भारतातील सर्वात मोठी अडचण आहे.
बहुतेक पोल्ट्री फार्म्स असंघटित क्षेत्रात आहेत. तिथे पशुवैद्यकाच्या सल्ल्याशिवाय, केवळ अनुभवाच्या किंवा खाद्याच्या दुकानात मिळणाऱ्या माहितीच्या आधारावर प्रतिजैविकांचा वापर केला जातो. डोसचे प्रमाण, वापराचा कालावधी (withdrawal period) यासारख्या महत्त्वाच्या नियमांचे पालन क्वचितच होते. लहान शेतकरी आर्थिक दबावाखाली असतो. त्याच्यासाठी काही कोंबड्यांचा मृत्यू म्हणजे मोठे नुकसान. त्यामुळे धोका टाळण्यासाठी तो 'सुरक्षित' म्हणून प्रतिजैविकांचा आधार घेतो. सरकारकडून बंदी घातली जाते, पण त्याला पर्यायी व्यवस्था, जसे की सुधारित लसीकरण, उत्तम जैवसुरक्षा (biosecurity) उपाय किंवा आर्थिक सहाय्य दिले जात नाही.
अनेकदा, प्रतिजैविक-मिश्रित खाद्य (pre-mixed feed) थेट कंपन्यांकडूनच पुरवले जाते. त्यामुळे शेतकऱ्याला हेही माहीत नसते की तो आपल्या पक्ष्यांना नक्की काय खायला घालत आहे. या मोठ्या साखळीत, जबाबदारी कोणाची हे निश्चित करणे अत्यंत कठीण होऊन बसते. नियम कागदावर राहतात आणि प्रत्यक्षात मात्र प्रतिजैविकांचा गैरवापर पूर्वीसारखाच सुरू राहतो. यावर देखरेख ठेवणारी यंत्रणा, प्रयोगशाळांची संख्या आणि प्रशिक्षित मनुष्यबळ या सर्वांचीच मोठी कमतरता आहे.
IV. मागणी, पुरवठा आणि एक दुष्टचक्र
या समस्येच्या मुळाशी एक साधे आर्थिक तत्त्व आहे: मागणी आणि पुरवठा. भारतीय ग्राहक मोठ्या संख्येने स्वस्त प्रथिनांच्या शोधात आहे. वाढते शहरीकरण, वाढणारे उत्पन्न आणि बदलती जीवनशैली यामुळे चिकनची मागणी सातत्याने वाढत आहे. ही प्रचंड मागणी पूर्ण करण्याचे दडपण संपूर्ण पुरवठा साखळीवर आहे. या दडपणामुळेच 'जलद आणि स्वस्त' उत्पादनाचे मॉडेल तयार झाले आहे, ज्यात प्रतिजैविकांचा वापर अविभाज्य आहे.
बाजारात 'अँटीबायोटिक-फ्री' किंवा 'ऑरगॅनिक' चिकनचे पर्याय आता उपलब्ध होऊ लागले आहेत. हे पक्षी अधिक मोकळ्या जागेत, चांगल्या परिस्थितीत आणि प्रतिजैविकांशिवाय वाढवले जातात. पण यासाठी जास्त वेळ, जास्त जागा आणि जास्त खर्च लागतो. त्यामुळे या चिकनची किंमत सामान्य चिकनपेक्षा दीड ते दोन पटीने जास्त असते. हा पर्याय केवळ उच्च-उत्पन्न गटापुरता मर्यादित राहतो. बहुसंख्य सामान्य ग्राहकांसाठी, किंमत हाच सर्वात मोठा निकष असतो. जोपर्यंत स्वस्त चिकनची मागणी कायम राहील, तोपर्यंत ते उत्पादन करण्याची पद्धत बदलणे उद्योगासाठी आर्थिकदृष्ट्या अव्यवहार्य ठरेल.
भारतातील पोल्ट्री मांस (चिकन) वापराचा अंदाज
हे एक दुष्टचक्र आहे. ग्राहक स्वस्त चिकन मागतो, त्यामुळे शेतकरी खर्च कमी करण्यासाठी प्रतिजैविके वापरतो. प्रतिजैविकांच्या वापरामुळे प्रतिजैविक प्रतिकार वाढतो, ज्यामुळे मानवी आरोग्याचा खर्च वाढतो. पण हा वाढलेला आरोग्य खर्च थेट चिकनच्या किमतीत दिसत नसल्यामुळे, ग्राहक आणि उत्पादक दोघेही या अदृश्य धोक्याकडे दुर्लक्ष करतात.
V. पुढे काय?
या समस्येवर केवळ शेतकऱ्याला किंवा उद्योगाला दोष देऊन उत्तर मिळणार नाही. यासाठी एक बहुआयामी आणि एकत्रित दृष्टिकोन आवश्यक आहे. सरकारला केवळ कायदे करून थांबता येणार नाही, तर त्यांची कठोर अंमलबजावणी आणि देखरेख यासाठी एक मजबूत प्रणाली उभी करावी लागेल. पोल्ट्री फार्म्समधील प्रतिजैविकांच्या वापराचे नियमित ऑडिट करणे, नमुने तपासण्यासाठी प्रयोगशाळांचे जाळे वाढवणे आणि नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्यांवर कठोर कारवाई करणे आवश्यक आहे.
त्याच वेळी, शेतकऱ्यांना प्रतिजैविकांसाठी पर्याय उपलब्ध करून देणे महत्त्वाचे आहे. यामध्ये उत्तम दर्जाच्या लसी, जैवसुरक्षेसाठी (फार्मची स्वच्छता, बाहेरील व्यक्तींना प्रवेश बंदी इ.) प्रशिक्षण आणि आर्थिक प्रोत्साहन, तसेच प्रोबायोटिक्ससारख्या पर्यायी उपायांवर संशोधन आणि विकास यांचा समावेश होतो. 'वन हेल्थ' (One Health) या संकल्पनेनुसार, मानव, प्राणी आणि पर्यावरण यांचे आरोग्य एकमेकांशी जोडलेले आहे, हे धोरणकर्त्यांनी ओळखले पाहिजे.
सर्वात शेवटी, ग्राहक म्हणून आपलीही जबाबदारी आहे. आपण जे अन्न खातो ते कुठून येते आणि कसे तयार होते, याबद्दल जागरूक राहणे आवश्यक आहे. आपण आपल्या खरेदीच्या निर्णयांतून उद्योगाला संदेश देऊ शकतो. जरी 'अँटीबायोटिक-फ्री' चिकन आज महाग असले, तरी त्याबद्दलची वाढती मागणी उद्योगाला बदल करण्यास प्रवृत्त करू शकते. प्रतिजैविक प्रतिकाराचा धोका हा कोणत्या तरी दूरच्या भविष्यातील नाही, तो आपल्या दाराशी येऊन ठेपला आहे. पुढच्या वेळी जेव्हा आपण चिकन खरेदी करू, तेव्हा लक्षात ठेवूया की या निवडीचा संबंध केवळ आपल्या जेवणाशी नाही, तर आपल्या मुलांच्या भविष्यातील आरोग्याशी आणि आधुनिक वैद्यकशास्त्राच्या अस्तित्वाशी आहे.
