Skip to main content
Humane Foundation
▾
Chăn Nuôi Công Nghiệp

Kháng sinh cấm trong chăn nuôi: Điều ngành thịt chưa nói về sức khỏe

Kháng sinh cấm trong chăn nuôi là một phần của rủi ro lớn hơn: việc dùng thuốc quá mức có thể nuôi dưỡng vi khuẩn kháng thuốc và làm suy yếu sức khỏe cộng đồng.

Tác giả Nguyễn Minh An11 phút đọcHà Nội, VN
Kháng sinh cấm trong chăn nuôi và việc kiểm tra hồ sơ thuốc tại một trang trại heo ở Việt Nam
Humane Foundation / AI-generated

Kháng sinh cấm trong chăn nuôi là những thuốc hoặc hoạt chất bị cấm theo quy định, nhưng rủi ro sức khỏe không chỉ đến từ việc vi phạm lệnh cấm. Dùng kháng sinh quá thường xuyên, sai mục đích hoặc không đủ thời gian ngừng thuốc có thể thúc đẩy vi khuẩn kháng thuốc, phát tán qua thực phẩm, vật nuôi và môi trường. Người tiêu dùng cần phân biệt nguy cơ này với dư lượng thuốc.

Thông điệp của ngành về kháng sinh trong thịt có đúng không?

Lập luận mạnh nhất của ngành chăn nuôi rất đơn giản: kháng sinh chữa bệnh cho vật nuôi, giúp ngăn dịch bệnh và bảo vệ nguồn cung thực phẩm. Điều đó đúng khi thuốc được dùng để điều trị một con vật mắc bệnh, dưới sự giám sát chuyên môn. Vấn đề bắt đầu khi thuốc trở thành công cụ thường lệ để bù đắp cho chuồng trại đông đúc, vệ sinh kém hoặc quy trình an toàn sinh học yếu.

Kháng sinh không chỉ tiêu diệt vi khuẩn gây bệnh. Mỗi lần sử dụng, thuốc cũng tạo lợi thế sống sót cho những vi khuẩn có khả năng chống chịu; chúng có thể nhân lên và truyền đặc tính kháng thuốc cho vi khuẩn khác. Quá trình ấy được gọi là áp lực chọn lọc. Nó không khiến mọi người ăn thịt lập tức mắc bệnh, nhưng làm cho một số bệnh nhiễm khuẩn khó điều trị hơn.

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp trên 179 nghiên cứu cho thấy các biện pháp giảm sử dụng kháng sinh ở động vật làm giảm vi khuẩn kháng thuốc ở vật nuôi; các nghiên cứu cũng ghi nhận mức giảm ở người tiếp xúc trực tiếp hoặc sống gần những hệ thống đó (Tang và cộng sự, The Lancet Planetary Health, 2017). Kết quả củng cố mối liên hệ, nhưng không có nghĩa mọi trường hợp kháng thuốc ở người bắt nguồn từ trang trại.

“Kháng kháng sinh là một trong mười mối đe dọa sức khỏe cộng đồng hàng đầu mà nhân loại phải đối mặt.”

— Tiến sĩ Tedros Adhanom Ghebreyesus, Tổng giám đốc Tổ chức Y tế Thế giới

Tuyên bố đó nói về kháng kháng sinh nói chung, không riêng chăn nuôi. Vi khuẩn kháng thuốc còn lan truyền trong bệnh viện và cộng đồng, qua nước thải, vệ sinh không đầy đủ và việc dùng thuốc ở người. Vì vậy, quy trách nhiệm cho một miếng thịt hay một trang trại cụ thể là vượt quá điều mà bằng chứng hiện có cho phép.

Kháng sinh cấm trong chăn nuôi được kiểm soát ra sao ở Việt Nam?

Việt Nam đã đặt ra lộ trình hạn chế kháng sinh trong thức ăn chăn nuôi và cấm sử dụng thuốc để kích thích tăng trưởng. Luật Chăn nuôi số 32/2018/QH14 có hiệu lực từ năm 2020; Nghị định 13/2020/NĐ-CP quy định chi tiết một số nội dung, trong đó có lộ trình sử dụng kháng sinh. Người đọc nên kiểm tra văn bản hợp nhất và hướng dẫn mới nhất, vì quy định có thể thay đổi.

Theo lộ trình trong Nghị định 13/2020/NĐ-CP, việc dùng kháng sinh trong thức ăn để phòng bệnh được thu hẹp theo thời gian và hướng tới chấm dứt từ ngày 1 tháng 1 năm 2026. Điều đó không đồng nghĩa mọi thuốc kháng sinh đều biến mất khỏi thú y: điều trị bệnh vẫn là một nhu cầu, nhưng phải tuân theo quy định, chỉ định và yêu cầu chuyên môn. Các loại thuốc hoặc hoạt chất bị cấm cần được đối chiếu với danh mục pháp lý hiện hành.

Quyết định 1121/QĐ-TTg năm 2023 phê duyệt Chương trình quốc gia về phòng, chống kháng thuốc giai đoạn 2023–2030. Chương trình đặt vấn đề trong cách tiếp cận Một sức khỏe, phối hợp y tế, thú y và môi trường. Điểm then chốt là giám sát không chỉ tìm dư lượng trong một lô thịt, mà còn theo dõi cách thuốc được dùng và mức kháng thuốc của vi khuẩn.

Tuyên bốĐiều có thể kết luậnĐiều chưa thể kết luận
Thuốc được phép lưu hànhSản phẩm có thể được dùng trong phạm vi ghi trên nhãn và quy định.Không chứng minh mọi trang trại dùng đúng liều hoặc đúng mục đích.
Không phát hiện dư lượng vượt giới hạnMẫu thử đáp ứng ngưỡng kiểm soát dư lượng theo phép thử đó.Không chứng minh sản phẩm không mang vi khuẩn kháng thuốc.
Thịt có nhãn không dùng kháng sinhNhà sản xuất đưa ra cam kết về cách sử dụng thuốc theo tiêu chuẩn của họ.Không tự động chứng minh quy trình được kiểm toán độc lập hoặc không có kháng thuốc.
Dùng kháng sinh để trị bệnhCó thể cần thiết nếu vật nuôi mắc bệnh và thuốc được dùng đúng hướng dẫn.Không biện minh cho việc dùng thường xuyên để bù cho điều kiện nuôi kém.
Đã nấu chín thịtNấu chín đúng cách giúp tiêu diệt nhiều vi khuẩn gây bệnh.Không thể thay thế việc giảm sử dụng thuốc hoặc kiểm soát ô nhiễm trước khi nấu.
Phân biệt các tuyên bố thường gặp về thuốc thú y và điều chúng thực sự cho biết. Nguồn: Luật Chăn nuôi 32/2018/QH14; Nghị định 13/2020/NĐ-CP; WHO, 2017.

Bằng chứng nói gì về quy mô rủi ro sức khỏe?

Kháng thuốc đã gây ra gánh nặng bệnh tật lớn trên toàn cầu, nhưng các ước tính tổng thể không tách riêng phần do chăn nuôi gây ra. Phân tích gánh nặng toàn cầu năm 2019 ước tính 1,27 triệu ca tử vong có thể quy trực tiếp cho nhiễm khuẩn kháng thuốc và 4,95 triệu ca tử vong có liên quan đến kháng thuốc, với khoảng bất định đáng kể (Murray và cộng sự, The Lancet, 2022).

Những con số này gộp nhiều loại bệnh, khu vực và đường lây truyền; không thể diễn giải rằng kháng sinh trong thịt đã gây ra hàng triệu ca tử vong. Nghiên cứu ghi nhận gánh nặng cao ở vùng cận Sahara châu Phi và Nam Á, nơi tiếp cận chăm sóc sức khỏe, xét nghiệm và thuốc phù hợp cũng ảnh hưởng đến kết quả điều trị (Murray và cộng sự, The Lancet, 2022).

Ước tính tử vong liên quan đến kháng thuốc trên toàn cầu năm 2019

Hai nhóm ước tính dùng các định nghĩa khác nhau; đây là gánh nặng kháng thuốc nói chung, không phải số ca được quy riêng cho chăn nuôi. Nguồn: Murray và cộng sự, The Lancet, 2022.

Ở Việt Nam, đây là lý do cần nhìn rộng hơn một cuộc kiểm tra thịt tại chợ. Thuốc có thể đi theo phân, nước thải và dòng chảy từ khu chăn nuôi; vi khuẩn kháng thuốc có thể lưu hành qua tiếp xúc nghề nghiệp hoặc môi trường. Điều này đáng lưu ý ở Đồng bằng sông Cửu Long, nơi chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản và nguồn nước liên kết chặt chẽ, nhưng mức rủi ro cụ thể cần dữ liệu giám sát tại chỗ.

Nghiên cứu do ngành tài trợ có đáng tin không?

Nguồn tài trợ không tự động làm một nghiên cứu sai, nhưng cần được xem như một phần của phương pháp. Hãy kiểm tra ai đặt câu hỏi nghiên cứu, ai chọn đối chứng, thời gian theo dõi có đủ dài không, kết quả nào được báo cáo và tác giả có công khai lợi ích tài chính hay không.

Một tổng quan Cochrane về thử nghiệm thuốc và thiết bị y tế cho thấy nghiên cứu được ngành tài trợ thường có kết quả và kết luận thuận lợi cho nhà tài trợ hơn so với nghiên cứu không có tài trợ ngành (Lundh và cộng sự, Cochrane Database of Systematic Reviews, 2017). Nghiên cứu đó không đo trực tiếp mức thiên lệch trong chăn nuôi; nó là lý do để thẩm định cẩn thận, không phải căn cứ để bác bỏ mọi nghiên cứu do doanh nghiệp tài trợ.

Trong nghiên cứu về thuốc thú y, những câu hỏi quan trọng gồm: trang trại nào được lấy mẫu; có đối chứng không; mẫu lấy vào thời điểm nào so với điều trị; phép thử tìm dư lượng, vi khuẩn hay cả hai; và dữ liệu có đại diện cho nhiều mùa vụ hay không. Kết quả “không phát hiện” chỉ có ý nghĩa trong giới hạn mẫu, thời điểm và phương pháp xét nghiệm đã dùng.

Cũng nên phân biệt “không vượt giới hạn dư lượng” với “không làm tăng kháng thuốc”. Một mẫu thịt có thể đạt chuẩn dư lượng nhưng không trả lời được câu hỏi vi khuẩn trên bề mặt có kháng thuốc hay không. Ngược lại, phát hiện vi khuẩn kháng thuốc không chứng minh người ăn phần thịt đó chắc chắn sẽ bị nhiễm bệnh.

Người mua ở Việt Nam có thể giảm rủi ro bằng cách nào?

Người tiêu dùng không thể tự kiểm tra thuốc đã dùng tại trang trại, nhưng có thể giảm nguy cơ nhiễm khuẩn trong bếp và ủng hộ hệ thống minh bạch hơn. Những lựa chọn này không thay thế trách nhiệm giám sát của cơ quan quản lý hay việc giảm sử dụng thuốc tại nguồn.

Cách chọn và xử lý thực phẩm để giảm nguy cơ

  1. 1

    Ưu tiên nơi bán có truy xuất

    Chọn cửa hàng hoặc nhà cung cấp ghi rõ cơ sở sản xuất, ngày đóng gói và thông tin lô hàng. Khi thấy tuyên bố “không kháng sinh”, hỏi tiêu chuẩn áp dụng và cách kiểm tra độc lập.

  2. 2

    Không dựa vào một nhãn duy nhất

    Nhãn sạch, tự nhiên hoặc không kháng sinh không đồng nghĩa sản phẩm đã được kiểm nghiệm toàn diện. Xem thông tin cụ thể về kiểm toán, truy xuất và quy trình xử lý khi phát hiện vi phạm.

  3. 3

    Tách thịt sống khỏi thức ăn ăn liền

    Dùng thớt, dao và đĩa riêng cho thịt sống; không đặt thịt chín vào đĩa từng đựng thịt sống. Rửa tay bằng xà phòng sau khi chạm vào thịt sống và trước khi chế biến rau.

  4. 4

    Làm lạnh và nấu chín đúng cách

    Giữ thực phẩm dễ hỏng trong tủ lạnh, rã đông an toàn và nấu thịt đến mức chín phù hợp. Nhiệt độ nấu đúng giúp giảm nhiều vi khuẩn, nhưng không sửa được quy trình chăn nuôi thiếu trách nhiệm.

  5. 5

    Không tự dùng kháng sinh

    Không dùng thuốc còn thừa hoặc mua kháng sinh để tự điều trị cảm cúm, đau họng hay tiêu chảy. Dùng thuốc cho người sai chỉ định cũng góp phần tạo kháng thuốc; hãy hỏi nhân viên y tế.

  6. 6

    Ủng hộ thay đổi ở thượng nguồn

    Ưu tiên nhà sản xuất công khai cách quản lý thuốc, mật độ nuôi và xử lý chất thải. Bữa ăn có đậu phụ, nấm, rau và phở chay cũng là một lựa chọn giúp giảm nhu cầu đối với thịt từ hệ thống thâm canh.

Với người ăn chay vì lòng từ bi trong mùa Vu Lan, ngày rằm hay dịp Tết, thay thịt bằng đậu phụ, đậu đỗ và nấm là lựa chọn phù hợp với nhiều món quen thuộc. Đây không phải biện pháp cá nhân có thể giải quyết kháng thuốc, nhưng là một cách giảm phụ thuộc vào chuỗi cung ứng chăn nuôi công nghiệp trong một số bữa ăn.

Câu hỏi thường gặp

Ăn thịt có khiến con người kháng kháng sinh không?+

Ăn thịt không làm cơ thể người tự nhiên kháng thuốc. Tuy nhiên, vi khuẩn kháng thuốc có thể truyền qua thực phẩm bị nhiễm khuẩn, tiếp xúc với vật nuôi hoặc môi trường. Nguy cơ phụ thuộc vào loại vi khuẩn, cách sản xuất, bảo quản và chế biến; kháng thuốc ở người còn có nhiều nguồn khác, nhất là việc dùng kháng sinh trong y tế.

Kháng sinh cấm trong chăn nuôi có còn xuất hiện trong thịt không?+

Việc một hoạt chất bị cấm không chứng minh mọi sản phẩm đều không có vi phạm, nhưng cũng không có nghĩa thịt bán trên thị trường đều chứa thuốc cấm. Cần xét nghiệm đại diện, truy xuất lô hàng và thực thi pháp luật để biết tình hình. Người mua nên chọn nguồn có thông tin rõ, đồng thời tránh kết luận chỉ từ tin đồn hoặc một mẫu đơn lẻ.

Nấu chín thịt có loại bỏ kháng sinh và vi khuẩn kháng thuốc không?+

Nấu chín đúng cách giúp tiêu diệt nhiều vi khuẩn sống, kể cả nhiều vi khuẩn gây bệnh. Tuy vậy, nấu ăn không phải biện pháp đáng tin cậy để loại bỏ mọi dư lượng thuốc, và không ngăn lây nhiễm chéo từ thịt sống sang tay, dao hay rau. Bảo quản lạnh, tách riêng thực phẩm và vệ sinh dụng cụ vẫn rất quan trọng.

Thịt ghi “không kháng sinh” có an toàn hơn không?+

Nhãn này có thể cho biết nhà sản xuất cam kết không dùng kháng sinh theo một tiêu chuẩn nhất định, nhưng ý nghĩa tùy thuộc định nghĩa và cách kiểm toán. Nó không tự chứng minh sản phẩm không có vi khuẩn kháng thuốc, không có dư lượng từ mọi nguồn hay được kiểm tra độc lập. Hãy tìm tiêu chuẩn cụ thể và thông tin truy xuất.

Có nên tránh mọi loại kháng sinh dùng cho vật nuôi?+

Không. Khi vật nuôi mắc bệnh, điều trị phù hợp có thể cần thiết để giảm đau đớn và ngăn bệnh lây lan. Mối lo chính là dùng thuốc không cần thiết, dùng để kích thích tăng trưởng hoặc không tuân thủ chỉ định và thời gian ngừng thuốc. Giảm lạm dụng cần đi cùng vệ sinh chuồng trại, tiêm phòng và chăm sóc thú y.

Chia sẻ · Danh sách đọc

Chăn Nuôi Công Nghiệp

Nổi bật