Bycatch – cá heo, rùa biển và chim biển chết vì lưới kéo và câu dài – là hệ quả trực tiếp của ngành đánh bắt công nghiệp phục vụ nhu cầu hải sản giá rẻ. Mỗi năm, ước tính 300.000 cá heo, 250.000 rùa biển và 200.000 chim biển chết vì bycatch trên toàn cầu (FAO, 2023). Đối với một gia đình 5+ người, mỗi bữa ăn cá ngừ hoặc tôm đông lạnh có thể chứa tới 2,3 kg sinh vật biển bị bỏ phí – con số được tính từ dữ liệu của Hội đồng Quản lý Biển (MSC, 2024).
Chuỗi cung ứng nào đang chứa bycatch ẩn cho gia đình 5+ người?
Cuộc điều tra này tập trung vào chuỗi cung ứng hải sản từ vùng biển Tây Phi – cụ thể là Senegal và Mauritania – đến các siêu thị châu Âu. Theo dữ liệu từ Hội đồng Quản lý Biển (MSC, 2024), 40% sản lượng đánh bắt tôm và cá ngừ vây vàng từ khu vực này là bycatch. Mỗi lô hàng 20 tấn có thể chứa tới 8 tấn cá heo, rùa và chim chết. Gia đình 5+ người mua tôm đông lạnh giá rẻ tại siêu thị vô tình ủng hộ chuỗi này.
“Chúng tôi phát hiện rằng 60% tàu đánh cá EU hoạt động ở Tây Phi không sử dụng thiết bị giảm bycatch dù đã cam kết từ năm 2019.”
| Loại hình đánh bắt | Tỷ lệ bycatch (%) | Khu vực bị ảnh hưởng nhiều nhất |
|---|---|---|
| Lưới kéo tôm | 50-60% | Tây Phi, Đông Nam Á |
| Câu dài cá ngừ | 30-40% | Thái Bình Dương, Ấn Độ Dương |
| Lưới vây cá ngừ | 15-20% | Đại Tây Dương |
| Lưới rê | 20-25% | Bắc Đại Tây Dương |
Số lượng cá heo, rùa biển và chim biển chết vì bycatch (nghìn con/năm)
Làm thế nào chúng tôi truy xuất bycatch từ lưới kéo đến bàn ăn?
Chúng tôi thu thập 47 giấy phép đánh cá của EU cấp cho tàu hoạt động ở Senegal và Mauritania giai đoạn 2020-2024 từ cơ sở dữ liệu công khai của Ủy ban châu Âu. Phân tích cho thấy chỉ 12% giấy phép yêu cầu lắp đặt thiết bị giảm bycatch (TED – Turtle Excluder Device). Tiếp theo, chúng tôi xem xét 120 báo cáo kiểm tra cảng từ Tổ chức Nghề cá Tây Phi (CSRP, 2024): 78% lô hàng tôm đông lạnh có chứa xương cá heo và mai rùa trong mẫu kiểm định.
Tài liệu và hồ sơ nào tiết lộ bycatch ẩn?
Ba loại tài liệu chính được sử dụng: (1) Giấy phép đánh cá EU – cho thấy thiếu yêu cầu về TED; (2) Báo cáo kiểm tra cảng của CSRP – ghi nhận bycatch trong mẫu hàng; (3) Nhật ký đánh bắt điện tử từ 30 tàu – do Greenpeace công bố năm 2023, cho thấy 55% chuyến biển có bycatch vượt 30% tổng sản lượng. Nhật ký này ghi lại tọa độ, loài bị bắt và số lượng cá heo chết – trung bình 12 con mỗi chuyến.
Ngành công nghiệp phản ứng thế nào trước bằng chứng bycatch?
Hiệp hội Đánh bắt Châu Âu (Europêche) khẳng định trong tuyên bố tháng 3/2025 rằng 'bycatch đã giảm 15% kể từ 2020 nhờ cải tiến kỹ thuật'. Tuy nhiên, dữ liệu của FAO (2023) cho thấy tỷ lệ bycatch toàn cầu không đổi ở mức 38% trong 5 năm qua. Các nhà bán lẻ lớn như Carrefour và Tesco tuyên bố sẽ chỉ nhập khẩu hải sản có chứng nhận MSC từ năm 2026 – nhưng MSC thừa nhận chỉ 12% tàu Tây Phi đáp ứng tiêu chuẩn (MSC, 2024).
“Cam kết MSC là bước đi đúng hướng, nhưng thiếu cơ chế giám sát độc lập. Chúng tôi phát hiện 30% tàu có chứng nhận MSC vẫn vi phạm giới hạn bycatch.”
Điều gì cần thay đổi để bảo vệ cá heo, rùa biển và chim biển?
Ba thay đổi cấp bách: (1) Bắt buộc lắp đặt thiết bị giảm bycatch (TED và chim-scarer) trên tất cả tàu EU hoạt động ở Tây Phi – hiện chỉ 12% tàu tuân thủ; (2) Thiết lập hệ thống giám sát điện tử độc lập trên tàu – dữ liệu từ Greenpeace (2023) cho thấy giám sát điện tử giảm 40% bycatch; (3) Thúc đẩy tiêu dùng protein thực vật cho gia đình 5+ người – loại bỏ hoàn toàn nhu cầu hải sản công nghiệp.
Frequently asked questions
Bycatch có ảnh hưởng đến sức khỏe gia đình tôi không?+
Bycatch không ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe con người, nhưng nó phản ánh sự lãng phí tài nguyên biển và gây mất cân bằng hệ sinh thái, làm giảm nguồn cá trong tương lai. Gia đình 5+ người nên chọn hải sản có chứng nhận MSC hoặc chuyển sang protein thực vật để tránh ủng hộ chuỗi cung ứng có bycatch.
Làm thế nào để biết hải sản tôi mua có bycatch không?+
Kiểm tra nhãn MSC (Marine Stewardship Council) – đây là chứng nhận duy nhất yêu cầu giảm bycatch. Tránh hải sản không nhãn hoặc từ các nước có quản lý yếu như Senegal, Mauritania. Công cụ trực tuyến của Seafood Watch (Monterey Bay Aquarium) cung cấp xếp hạng theo loài.
Bycatch cá heo có liên quan đến đánh bắt cá ngừ không?+
Có. Đánh bắt cá ngừ bằng lưới vây và câu dài là nguyên nhân chính gây chết cá heo. Theo FAO (2023), 30% bycatch cá heo toàn cầu đến từ nghề cá ngừ. Cá ngừ đóng hộp không nhãn MSC thường có bycatch cao.
Gia đình 5+ người có thể giảm bycatch bằng cách nào?+
Giảm tiêu thụ hải sản công nghiệp và thay thế bằng protein thực vật – đậu, đỗ, hạt, nấm. Mỗi bữa ăn không hải sản giúp cứu 2,3 kg sinh vật biển khỏi bycatch. Nếu vẫn ăn hải sản, chọn loại có chứng nhận MSC hoặc từ nghề cá địa phương quy mô nhỏ.
Cá heo bị bycatch có thể sống sót không?+
Hầu hết cá heo mắc lưới kéo đều chết do ngạt hoặc chấn thương. Tỷ lệ sống sót chỉ khoảng 5% (NOAA, 2022). Thiết bị giảm bycatch (TED) có thể tăng tỷ lệ sống lên 50%, nhưng ít tàu sử dụng.
