అంతరించిపోతున్న జంతువులు అంటే అడవులు, గడ్డి మైదానాలు, నదులు, సముద్ర తీరాల్లో జీవించే జాతులు అంతరించే ప్రమాదాన్ని ఎదుర్కొంటున్నాయని అర్థం. భారతదేశంలో జెర్డాన్స్ కోర్సర్, గ్రేట్ ఇండియన్ బస్టర్డ్, ఘరియాల్, పులి, ఆసియా ఏనుగు, గంగా నది డాల్ఫిన్ వంటి జంతువులకు ఆవాసాల నష్టం, మౌలిక సదుపాయాలు, వేట, కాలుష్యం ప్రమాదం కలిగిస్తున్నాయి. వాటి నివాసాలను కాపాడటం, అభివృద్ధిని జాగ్రత్తగా ప్రణాళిక చేయడం, వన్యప్రాణుల అక్రమ వ్యాపారాన్ని అడ్డుకోవడం కీలక చర్యలు.
1. జెర్డాన్స్ కోర్సర్: ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోనే కనిపించే అత్యంత ప్రమాదంలో ఉన్న పక్షి
జెర్డాన్స్ కోర్సర్ ప్రపంచవ్యాప్తంగా అత్యంత ప్రమాదంలో ఉన్న పక్షి. శ్రీలంకమల్లేశ్వర వన్యప్రాణి అభయారణ్యం, ఆంధ్రప్రదేశ్లోని పొడి పొదల అడవులు దాని తెలిసిన ఏకైక నివాస ప్రాంతం. ఈ పక్షిని 1900 తర్వాత కనిపెట్టలేకపోయారు; 1986లో మళ్లీ గుర్తించినప్పటికీ, ఇప్పటికీ ఖచ్చితమైన జనాభా సంఖ్య తెలియదు (పక్షుల అంతర్జాతీయ సంస్థ, 2022).
చెట్లు లేని పొడి భూమి నిరుపయోగమని భావించి దాన్ని వ్యవసాయం, రహదారులు లేదా ఇతర పనులకు మార్చడం ఈ పక్షికి ప్రమాదం. పొదల మధ్య నేలపై ఆహారం వెతుకుతున్న, ఎளிதుగా కనిపించని ఈ పక్షికి тусгайగా бүтించిన өргөн ой хэрэгтэй биш: இயல்பான புதர் நிலம், அமைதி, பூச்சிகள் ஆகியவையே முக்கியம். ఆవాస సరిహద్దుల దగ్గర నిర్మాణాలను పరిమితం చేయడం, మేత మరియు అగ్ని నిర్వహణను స్థానిక సమాజాలతో కలిసి చేయడం, పక్షి ఉన్న ప్రాంతాల ఖచ్చితమైన వివరాలను బహిరంగం చేయకపోవడం సంరక్షణకు తోడ్పడతాయి.
2. గ్రేట్ ఇండియన్ బస్టర్డ్: గడ్డి మైదానాలను ఖాళీ భూమిగా చూడకండి
గ్రేట్ ఇండియన్ బస్టర్డ్ అత్యంత ప్రమాదంలో ఉన్న పెద్ద గడ్డి మైదాన పక్షి. ఒకప్పుడు విస్తారమైన పొడి గడ్డి భూముల్లో సంచరించిన ఈ పక్షి, ఇప్పుడు ప్రధానంగా రాజస్థాన్‌, గుజరాత్‌లకు పరిమితమైంది; దేశంలో మిగిలిన పక్షుల సంఖ్య 150 కంటే తక్కువగా ఉండొచ్చని అంచనా (వన్యప్రాణి సంస్థ, 2020). తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్లో దీనికి ప్రధాన ప్రస్తుత జనాభా ఉందని చెప్పలేం; అయినా దక్కన్‌ గడ్డి భూములను కాపాడే పాఠం ఈ ప్రాంతాలకూ వర్తిస్తుంది.
వ్యవసాయ విస్తరణ, మేత భూములను ఇతర వినియోగాలకు మార్చడం, విద్యుత్‌ ప్రసార తీగలు ఈ జాతికి తీవ్ర ముప్పులు. పెద్ద పక్షి కావడంతో తీగలను తప్పించుకోవడం కష్టం; విద్యుత్‌ తీగలకు ఢీకొని మరణాలు సంభవిస్తాయి. ముఖ్యమైన ఆవాసాల్లో తీగలను భూగర్భంలోకి మార్చడం లేదా పక్షులు స్పష్టంగా గుర్తించేలా ఏర్పాటు చేయడం, గడ్డి భూములను ‘ఖాళీ భూమి’గా వర్గీకరించకుండా పర్యావరణ విలువ గుర్తించడం అత్యవసరం (అంతర్జాతీయ ప్రకృతి సంరక్షణ సంఘం, 2023).
3. ఘరియాల్: నదిని కాపాడితేనే ఈ మొసలికి భవిష్యత్తు
ఘరియాల్ అత్యంత ప్రమాదంలో ఉన్న నది మొసలి. పొడవైన సన్నని ముక్కుతో గుర్తుపట్టగల ఈ జాతికి లోతైన, ప్రవహించే నదులు, ఇసుక దిబ్బలు, గుడ్లు పెట్టేందుకు ప్రశాంతమైన ఒడ్డులు అవసరం. చంబల్ నది దాని ముఖ్యమైన ఆశ్రయాల్లో ఒకటి; ఇసుక తవ్వకం, చేపల వలల్లో చిక్కుకోవడం, ఆనకట్టలు మరియు ప్రవాహ మార్పులు దాని జీవన చక్రాన్ని అంతరాయం కలిగిస్తాయి (అంతర్జాతీయ ప్రకృతి సంరక్షణ సంఘం, 2020).
నదులను కేవలం నీటి సరఫరా మార్గాలుగా కాకుండా జీవావరణ వ్యవస్థలుగా నిర్వహించాలి. ఇసుక దిబ్బలు, గుడ్లు పెట్టే ఒడ్డులు, నదిలో సహజ నీటి ప్రవాహం పరస్పరం అనుసంధానమై ఉంటాయి. ఘరియాళ్లను రక్షించేందుకు సంరక్షిత ప్రాంతాల్లో ఇసుక తవ్వకాన్ని నియంత్రించడం, చేపల వలలు వదిలేయకుండా తిరిగి తీసుకురావడం, చేపల వేటగాళ్లతో నష్టపరిహారం మరియు ప్రత్యామ్నాయాలపై చర్చించడం అవసరం. నదికి దగ్గరగా ఉన్న ప్రజలు వన్యప్రాణి కనిపించినప్పుడు దాన్ని పట్టుకోవడానికి లేదా తరలించడానికి ప్రయత్నించకుండా అటవీ శాఖకు సమాచారం ఇవ్వాలి.
4. పులి: సంఖ్య పెరిగినా ఆవాస అనుసంధానం కీలకమే
పులి ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రమాదంలో ఉన్న జాతి; భారతదేశంలో మాత్రం దీర్ఘకాలిక సంరక్షణతో దాని సంఖ్య పెరిగింది. జాతీయ పులుల అంచనా ప్రకారం 2022లో దేశంలో సగటు అంచనా 3,682 పులులు; 2006లో అది 1,411గా నమోదైంది (జాతీయ పులుల సంరక్షణ సంస్థ, 2023). ఇవి సర్వే పద్ధతులు, కెమెరా ఉచ్చులు, గణాంక అంచనాలతో పొందిన సంఖ్యలు; రెండు సంవత్సరాల అంచనాలను ఒకే విధానంతో చేసిన లెక్కలుగా పొరబడకూడదు.
ఈ విజయాన్ని పులుల సంఖ్యతో మాత్రమే కొలవలేం. అభయారణ్యాల మధ్య అడవి దారులు మూసుకుపోతే పులులు, వాటి ఆహార జంతువులు విడిగా చిక్కుకుంటాయి; గ్రామాల వద్ద మానవ–వన్యప్రాణి సంఘర్షణ పెరుగుతుంది. ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణలో నల్లమల, అమ్రాబాద్‌, నాగార్జునసాగర్‌ పరిసరాల వంటి పులుల ఆవాసాల్లో అటవీ భూమి మార్పు, అక్రమ వేట, రహదారుల ప్రభావాన్ని పరిశీలించాలి. అడవి కారిడార్లలో నిర్మాణానికి ముందు పర్యావరణ ప్రభావ అంచనా, వన్యప్రాణి దాటే మార్గాలు, గ్రామాలకు త్వరిత నష్టపరిహారం ముఖ్యం.
భారతదేశంలో పులుల అంచనా సంఖ్య
5. ఆసియా ఏనుగు: కారిడార్లు మూసుకుపోతే సంఘర్షణ పెరుగుతుంది
ఆసియా ఏనుగు ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రమాదంలో ఉన్న జాతి; భారతదేశం దాని అతిపెద్ద నివాస దేశాల్లో ఒకటి. 2017లో నిర్వహించిన జాతీయ ఏనుగుల లెక్కింపు దేశంలో సుమారు 29,964 ఏనుగులను అంచనా వేసింది (పర్యావరణ, అటవీ, వాతావరణ మార్పుల మంత్రిత్వ శాఖ, 2017). వేర్వేరు సంవత్సరాల లెక్కింపులు వేర్వేరు పద్ధతులతో జరిగితే వాటిని నేరుగా పోల్చడం తగదు.
ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణలో అడవులు, పంట పొలాలు, రహదారులు కలిసే అంచుల్లో ఏనుగుల సంచారం వల్ల పంట నష్టం, ప్రమాదాలు, కొన్నిసార్లు ప్రాణ నష్టం జరుగుతుంది. దీనికి కారణం ‘ఏనుగు సమస్య’ మాత్రమే కాదు; ప్రయాణ దారులు విడిపోవడం, ఆహారం మరియు నీటి వనరుల మార్పు కూడా. ఏనుగుల కారిడార్లలో కొత్త అవరోధాలు పెట్టకుండా చూడటం, రైల్వే మరియు రహదారి మార్గాల్లో వేగ నియంత్రణ, ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థలు, పంట నష్టానికి పారదర్శక పరిహారం స్థానిక భద్రతను, జంతువుల మనుగడను కలిపి మెరుగుపరుస్తాయి.
6. గంగా నది డాల్ఫిన్: నీటి నాణ్యత, ప్రవాహం రెండూ రక్షించాలి
గంగా నది డాల్ఫిన్ ప్రమాదంలో ఉన్న మంచినీటి జంతువు. దాని మనుగడకు నదిలో తగిన లోతు, స్వేచ్ఛాయుత ప్రవాహం, చేపలు, తక్కువ శబ్ద కాలుష్యం అవసరం. ఆనకట్టలు మరియు బ్యారేజీలు నదిని విడగొడతాయి; మురుగునీరు, పారిశ్రామిక కాలుష్యం, చేపల వలలు కూడా ప్రమాదం కలిగిస్తాయి. 2024లో విడుదలైన జాతీయ అంచనా గంగా–బ్రహ్మపుత్ర నదీ వ్యవస్థల్లో సుమారు 6,327 డాల్ఫిన్లను గుర్తించింది (భారత పర్యావరణ మంత్రిత్వ శాఖ, 2024).
ఈ జాతి ప్రధానంగా ఉత్తర, తూర్పు భారత నదుల్లో ఉన్నప్పటికీ, దాని కథ ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణకు కూడా వర్తిస్తుంది: గోదావరి, కృష్ణా వంటి నదుల ఆరోగ్యాన్ని చేపలు, తాబేళ్లు, ఒడ్డున నివసించే సమాజాల నుంచి వేరుచేయలేం. మురుగునీటి శుద్ధి, ప్రవాహానికి పర్యావరణ కనీస పరిమితులు, వలల నియంత్రణ, నదీ నౌకల శబ్దాన్ని తగ్గించడం నీటి జీవులకు ప్రయోజనం చేకూరుస్తాయి. డాల్ఫిన్ కనిపించిందని విన్నప్పుడు వెంటాడటం, పడవను దగ్గరగా తీసుకెళ్లడం కాకుండా అధికారులకు తెలియజేయాలి.
| జాతి | ప్రపంచ స్థితి | భారతదేశంలో ముఖ్యమైన ఆవాసం | ప్రధాన సంరక్షణ అవసరం |
|---|---|---|---|
| జెర్డాన్స్ కోర్సర్ | అత్యంత ప్రమాదంలో | శ్రీలంకమల్లేశ్వర, ఆంధ్రప్రదేశ్ | పొడి పొదల ఆవాసం రక్షణ |
| గ్రేట్ ఇండియన్ బస్టర్డ్ | అత్యంత ప్రమాదంలో | రాజస్థాన్‌, గుజరాత్‌ గడ్డి భూములు | తీగల ఢీకొనడం తగ్గింపు |
| ఘరియాల్ | అత్యంత ప్రమాదంలో | చంబల్ సహా ఉత్తర భారత నదులు | సహజ నదీ ప్రవాహం, ఇసుక దిబ్బలు |
| పులి | ప్రమాదంలో | భారతదేశంలోని పులుల అభయారణ్యాలు | అడவி కారిడార్లు, వేట నియంత్రణ |
| ఆసియా ఏనుగు | ప్రమాదంలో | దక్షిణ, ఈశాన్య భారత అడవులు | సంచార మార్గాలు, సంఘర్షణ తగ్గింపు |
| గంగా నది డాల్ఫిన్ | ప్రమాదంలో | గంగా–బ్రహ్మపుత్ర నదీ వ్యవస్థ | శుభ్రమైన నీరు, స్వేచ్ఛాయుత ప్రవాహం |
“మనం అర్థం చేసుకుంటేనే శ్రద్ధ చూపుతాం; శ్రద్ధ చూపితేనే సహాయం చేస్తాం; సహాయం చేస్తేనే అన్నింటినీ కాపాడగలం.”
జాతుల పరిస్థితి ఒకేలా ఉండదు. ఉదాహరణకు, ఆంధ్ర తీరంలో గుడ్లు పెట్టే ఆలివ్ రిడ్లీ తాబేళ్లను కొన్నిసార్లు ప్రమాదంలో ఉన్న జాతుల జాబితాలో తప్పుగా చేర్చుతారు; ప్రపంచవ్యాప్త వర్గీకరణలో అవి ‘అపాయానికి దగ్గరలో’ ఉన్నాయి, ‘ప్రమాదంలో’ కాదు (అంతర్జాతీయ ప్రకృతి సంరక్షణ సంఘం, 2020). అయినా చేపల వలల్లో చిక్కుకోవడం, తీర నిర్మాణాలు, కాంతి కాలుష్యం వాటికి ముప్పు. మత్స్యకారులు, తీర గ్రామాలు, అటవీ శాఖ కలిసి గుడ్లుపెట్టే ప్రాంతాల్లో వాహనాలు, కృత్రిమ వెలుగులు నియంత్రిస్తే స్థానికంగా ప్రయోజనం ఉంటుంది.
పండుగలు, ఆహారం, జీవనోపాధిని ప్రకృతి సంరక్షణకు విరుద్ధంగా నిలబెట్టాల్సిన అవసరం లేదు. సంక్రాంతి కోడిపందేలు వన్యప్రాణి వేటతో సమానం కాకపోయినా, జంతువులపై హింసకు దారి తీసే పద్ధతులను సాధారణీకరించకుండా ఉండటం విలువైనది. అడవి జంతువుల మాంసం, చర్మం, దంతాలు, పెంపుడు పక్షుల కొనుగోలు మాత్రం చట్టవిరుద్ధ వ్యాపారానికి తోడ్పడవచ్చు. వన్యప్రాణి సంరక్షణ చట్టం, 1972 ప్రకారం రక్షిత జాతుల వేట, వ్యాపారం నియంత్రించబడతాయి; అనుమానం ఉంటే కొనుగోలు చేయకుండా అటవీ శాఖకు లేదా వన్యప్రాణి నేర నియంత్రణ బ్యూరోకు సమాచారం ఇవ్వాలి.
మీ పరిసరాల్లో జంతు సంరక్షణకు తీసుకోగల ఆరు చర్యలు
- 1
1. అక్రమ వ్యాపారాన్ని నివేదించండి
అడవి జంతువు, దాని భాగం లేదా అక్రమంగా అమ్మే పక్షి కనిపిస్తే కొనకండి, ప్రదర్శన కోసం ఫొటో తీయడానికి దగ్గరవద్దు. సాధ్యమైనంత సురక్షితంగా వివరాలు నమోదు చేసి అటవీ శాఖ లేదా వన్యప్రాణి నేర నియంత్రణ బ్యూరోకు తెలియజేయండి.
- 2
2. అభయారణ్య నియమాలు పాటించండి
అటవీ ప్రాంతాల్లో వేగం తగ్గించండి, జంతువులకు ఆహారం వేయకండి, పెద్ద శబ్దం చేయకండి. వాహనాలను సూచించిన మార్గాల్లోనే నడపడం, వన్యప్రాణి సంచారాన్ని వెంటాడకపోవడం జంతువులకూ సందర్శకులకూ ప్రమాదం తగ్గిస్తుంది.
- 3
3. స్థానిక ఆవాసాలను గుర్తించండి
మీ గ్రామం లేదా పట్టణం దగ్గర చెరువు, పొదల భూమి, గడ్డి మైదానం, నది ఒడ్డు ఉంటే దాన్ని కేవలం ఖాళీ స్థలంగా చూడకండి. స్థానిక పర్యావరణ బృందాలు, పాఠశాలలు, గ్రామసభలுடன் కలిసి பறவைகள், நீர்நிலைகள், பருவகால மாற்றங்களை பதிவு செய்யுங்கள்.
- 4
4. ప్రాజెక్టులపై ప్రజా విచారణల్లో పాల్గొనండి
రహదారి, గనుల తవ్వకం, పరిశ్రమ లేదా ఆనకట్ట ప్రణాళిక మీ ప్రాంతంలోని అడవి, నది లేదా వన్యప్రాణి దారిని ప్రభావితం చేస్తే పర్యావరణ అనుమతి పత్రాలను చదవండి. ప్రజా విచారణలో కారిడార్లు, నీటి ప్రవాహం, స్థానిక జీవనోపాధి ప్రభావాలపై స్పష్టమైన ప్రశ్నలు అడగండి.
- 5
5. తీర, నది జంతువులకు దూరం పాటించండి
తాబేలు గుడ్లు పెట్టే తీరంలో వాహనం నడపకండి, రాత్రివేళ వెలుగులు తగ్గించండి. నది వద్ద డాల్ఫిన్ లేదా మొసలి కనిపిస్తే పడవను దగ్గరకు తీసుకెళ్లకండి; జంతువుకు తప్పించుకునే స్థలం ఇచ్చి అధికారులకు సమాచారం ఇవ్వండి.
- 6
6. నమ్మదగిన సంరక్షణ కార్యక్రమాలకు మద్దతివ్వండి
స్థానికంగా పనిచేసే విశ్వవిద్యాలయాలు, అటవీ శాఖ, గుర్తింపు పొందిన సంరక్షణ సంస్థలు ఎలా నిధులు వినియోగిస్తున్నాయో తెలుసుకోండి. ఫొటోలను, అరుదైన జాతుల ఖచ్చితమైన స్థానాలను సామాజిక మాధ్యమాల్లో పంచుకోకుండా బాధ్యతాయుతమైన ప్రకృతి పరిశీలనను ప్రోత్సహించండి.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు
భారతదేశంలో అత్యంత ప్రమాదంలో ఉన్న జంతువులు ఏవి?+
భారతదేశంలో జెర్డాన్స్ కోర్సర్, గ్రేట్ ఇండియన్ బస్టర్డ్, ఘరియాల్ వంటి జాతులు అంతర్జాతీయ ప్రకృతి సంరక్షణ సంఘం వర్గీకరణలో అత్యంత ప్రమాదంలో ఉన్నాయి. పులి, ఆసియా ఏనుగు, గంగా నది డాల్ఫిన్ ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రమాదంలో ఉన్న జాతులు. ప్రతి జాతికి ప్రమాద కారణాలు, సంరక్షణ అవసరాలు వేర్వేరు.
జంతువులు అంతరించిపోవడానికి ప్రధాన కారణం ఏమిటి?+
ఆవాసాల నష్టం, విడిపోవడం అనేక జాతుల తగ్గుదలకు ప్రధాన కారణం. అడవులను వ్యవసాయం లేదా నిర్మాణాలుగా మార్చడం, నదుల ప్రవాహాన్ని అడ్డుకోవడం, గడ్డి మైదానాలను తొలగించడం జంతువులకు ఆహారం, ఆశ్రయం, సంతానోత్పత్తి స్థలాలను తగ్గిస్తాయి. వేట, అక్రమ వ్యాపారం, కాలుష్యం, వాతావరణ మార్పు ఈ ఒత్తిడిని మరింత పెంచుతాయి.
ఆంధ్రప్రదేశ్లో అంతరించిపోతున్న ఏ జంతువులు ఉన్నాయి?+
ఆంధ్రప్రదేశ్లోని శ్రీలంకమల్లేశ్వర వన్యప్రాణి అభయారణ్య ప్రాంతం జెర్డాన్స్ కోర్సర్కు తెలిసిన ఏకైక నివాసం. రాష్ట్రంలోని అడవులు, నదులు, తీర ప్రాంతాల్లో ఇతర వన్యప్రాణులూ జీవిస్తాయి; వాటి స్థితి జాతి, ప్రాంతం ఆధారంగా మారుతుంది. తీరంలో ఆలివ్ రిడ్లీ తాబేళ్ల సంరక్షణ ముఖ్యమైనది, అయితే ఆ జాతి ప్రపంచస్థాయిలో ‘ప్రమాదంలో’ అనే వర్గంలో లేదు.
తెలంగాణలో వన్యప్రాణులను ఎలా కాపాడగలం?+
తెలంగాణలో ప్రజలు అటవీ ప్రాంతాల్లో చెత్త వేయకుండా, వన్యప్రాణులకు ఆహారం పెట్టకుండా, అడవి జంతువుల అక్రమ విక్రయాన్ని నివేదించడం ద్వారా సహకరించవచ్చు. అమ్రాబాద్‌ వంటి పులుల ఆవాసాలకు దగ్గరగా ప్రాజెక్టులు చేపట్టినప్పుడు వాటి ప్రభావంపై ప్రజా విచారణల్లో ప్రశ్నించండి. స్థానిక చెరువులు, పొదల భూములు, అడవి కారిడార్లను కాపాడే గ్రామస్థాయి చర్యలకు మద్దతివ్వండి.
అంతరించిపోతున్న జంతువులను కాపాడేందుకు వ్యక్తులు ఏమి చేయగలరు?+
వ్యక్తులు వన్యప్రాణుల భాగాలు లేదా అక్రమంగా పట్టుకున్న జంతువులను కొనకపోవచ్చు, సంరక్షిత ప్రాంతాల నియమాలను పాటించవచ్చు, గాయపడిన లేదా ప్రమాదంలో ఉన్న జంతువును అధికారులకు తెలియజేయవచ్చు. రహదారులు, గనులు, ఆనకట్టలపై జరిగే ప్రజా సంప్రదింపుల్లో పాల్గొనడం కూడా ఆవాసాల రక్షణకు తోడ్పడుతుంది. స్థానిక సంరక్షణ సంస్థల పనితీరు, నిధుల వినియోగం తెలుసుకుని మద్దతివ్వడం మంచిది.
