వన్యప్రాణుల సంరక్షణ ఎందుకు ముఖ్యం? నిపుణుల సమాధానాలు

వన్యప్రాణుల సంరక్షణ అంటే అడవి జంతువులను మాత్రమే కాపాడటం కాదు; అవి ఆధారపడే అడవులు, నదులు, గడ్డి భూములు, మడ అడవులు, సముద్ర తీరాలను కూడా నిలబెట్టడం. ఇది ఆహారం, నీరు, వాతావరణ స్థిరత్వం, స్థానిక జీవనోపాధులకు మద్దతిస్తుంది. ఆంధ్రప్రదేశ్‌, తెలంగాణలో ప్రభుత్వ చర్యలతో పాటు గ్రామాలు, రైతులు, మత్స్యకారులు, వినియోగదారులు కూడా చేయగల పనులు ఉన్నాయి.

వన్యప్రాణుల సంరక్షణ ఎందుకు అవసరం?

వన్యప్రాణులు పర్యావరణ వ్యవస్థలు పనిచేయడానికి అవసరం; అదే వ్యవస్థలు మనకు నీరు, సారవంతమైన నేల, చేపలు, పంటల పరాగసంపర్కం, వరదల నుంచి కొంత రక్షణను అందిస్తాయి. కాబట్టి సంరక్షణ అనేది ప్రకృతి ప్రేమికుల అభిరుచి మాత్రమే కాదు, సమాజ ఆరోగ్యం మరియు ఆర్థిక భద్రతకు సంబంధించిన ప్రజా అవసరం.

పులులు, చిరుతలు, తోడేళ్లు వంటి शिकारी జంతువులు కొన్ని ప్రాంతాల్లో ఆహారజంతువుల సంఖ్య හා వాటి վարణాన్ని կարգబద్ధం చేస్తాయి. గబ్బిలాలు, పక్షులు, కీటకాలు పరాగసంపర్కం, విత్తనాల వ్యాప్తిలో తోడ్పడతాయి. మడ అడవులు తీరానికి అలల ప్రభావాన్ని తగ్గించడంలో, చేపలు, పీతలకు పెరుగుదల స్థలం కల్పించడంలో పాత్ర పోషిస్తాయి. పర్యావరణ ప్రయోజనాలన్నీ ఒకే జాతిపై ఆధారపడవు; అనేక జీవులు, వాటి నివాసాల పరస్పర సంబంధాల వల్ల ఏర్పడతాయి.

నిపుణుల సమాధానం — డా. ఉల్లాస్ కరంత్, వైల్డ్‌లైఫ్ కన్జర్వేషన్ సొసైటీ–ఇండియా వ్యవస్థాపక డైరెక్టర్‌గా చేసిన పరిశోధనలు, పులుల కోసం పనిచేసే సంరక్షణ వ్యవస్థలు వాటి ఆహారజంతువులు, అటవీ విస్తీర్ణం, వేట నియంత్రణతో కలిసి పనిచేయాలని సూచిస్తాయి. ఒక జాతిని కాపాడాలంటే దాని జీవనానికి అవసరమైన మొత్తం భూభాగాన్ని చూసే ప్రణాళిక అవసరం (Centre for Wildlife Studies, 2019).

నిపుణుల సమాధానం — డా. రామన్ సుకుమార్, భారతీయ విజ్ఞాన సంస్థలో ఏనుగుల పర్యావరణంపై చేసిన పరిశోధనల ప్రకారం, ఏనుగుల దీర్ఘకాలిక ప్రయాణ మార్గాలు విభజించబడినప్పుడు మనుషులు–ఏనుగుల ఘర్షణ పెరిగే అవకాశం ఉంటుంది. మార్గాలను గుర్తించి, అటవీ శాఖ, గ్రామాలు, భూవినియోగ ప్రణాళికకర్తలు కలిసి నిర్ణయాలు తీసుకోవడం సంరక్షణకు కూడా, ప్రజల భద్రతకు కూడా ముఖ్యం (Indian Institute of Science, 2011).

వన్యజీవులు, వాటి నివాసాలకు ప్రధాన ముప్పులు ఏమిటి?

ప్రధాన ముప్పు ఒకటే కాదు: సహజ నివాసాల నష్టం, వాటి విభజన, వేట, కాలుష్యం, వాతావరణ మార్పు ఒకదానిని మరొకటి తీవ్రతరం చేస్తాయి. రహదారి లేదా గని కోసం అడవిలో చిన్న భాగం తొలగించినా, దాని ప్రభావం జీవుల కదలిక, సంతానోత్పత్తి, ఆహార లభ్యతపై విస్తరించవచ్చు.

అటవీ ప్రాంతాల్లో రహదారులు, రైలుమార్గాలు, విద్యుత్‌ లైన్లు, గనులు, పెద్ద నిర్మాణాలు నిరంతర నివాసాలను చిన్న ముక్కలుగా విభజిస్తాయి. తూర్పు కనుమల్లో గ్రామాలు, సాగుభూములు, రక్షిత ప్రాంతాలు ఒకదానికొకటి సమీపంలో ఉండటంతో, ఏనుగులు లేదా చిరుతలు ప్రయాణించే మార్గాలపై ప్రాజెక్టుల ప్రభావాన్ని ముందుగానే అంచనా వేయడం అవసరం. భారతదేశంలో 2023 నాటికి నమోదైన మొత్తం అటవీ విస్తీర్ణం 7,15,343 చదరపు కిలోమీటర్లు; అయితే ఈ లెక్కలో చెట్ల కప్పు ఉన్న కొన్ని తోటలూ చేరతాయి, కాబట్టి ఇది సహజ అడవుల నాణ్యతకు సమానం కాదు (భారత అటవీ సర్వే, 2023).

తీరప్రాంతాల్లో మడ అడవుల నష్టం, రొయ్యల సాగు చెరువుల విస్తరణ, నదీ ప్రవాహ మార్పులు జీవుల నివాసాలను తగ్గించవచ్చు. కోరింగ మడ అడవులు, कृष्णా–గోదావరి డెల్టా, పులికాట్ సరస్సు వంటి ప్రాంతాల్లో చేపల వేట, జలపక్షుల నివాసం, తీర గ్రామాల ఉపాధి ఒకే నీటి వ్యవస్థపై ఆధారపడి ఉంటాయి. చెరువుల నుంచి బయటకు వెళ్లే మిగులు ఆహారం, రసాయనాలు లేదా అధిక పోషకాలు నీటి నాణ్యతను దెబ్బతీసే ప్రమాదం ఉన్నందున, సాగు పద్ధతులు మరియు నీటి విడుదలను పర్యవేక్షించడం ముఖ్యం.

అక్రమ వేట, అడవి జంతువుల భాగాల వ్యాపారం, అడవి మంటలు, ప్లాస్టిక్‌, పురుగుమందుల ప్రభావం కూడా ఒత్తిడిని పెంచుతాయి. వేసవి వేడి తరంగాలు నీటి వనరులను ఎండబెట్టి, అడవి అంచుల్లోకి జంతువులు రావడానికి దారితీయవచ్చు. పంట నష్టం లేదా పశువులపై దాడి జరిగినప్పుడు పరిహారం ఆలస్యం కావడం, సురక్షిత సమాచార వ్యవస్థ లేకపోవడం వల్ల ప్రజల అసంతృప్తి పెరిగి ఘర్షణ మరింత తీవ్రమవుతుంది.

నిపుణుల సమాధానం — డా. కార్తిక్ శంకర్, భారతీయ విజ్ఞాన సంస్థ మరియు దక్షిణ్ ఫౌండేషన్‌తో సముద్ర తాబేళ్లు, తీర పర్యావరణంపై పనిచేశారు. తాబేళ్ల గుడ్లు పెట్టే ఇసుక తీరాలను కాంతి, వాహనాలు, నిర్మాణం, చెత్త నుంచి కాపాడటం తీర జీవుల పరిరక్షణలో కీలకమని ఆయన పరిశోధనా రంగం తెలియజేస్తుంది (Dakshin Foundation, 2020).

భారతదేశంలో జీవవైవిధ్య నష్టం ఎంత వేగంగా కనిపిస్తోంది?

పర్యవేక్షించిన వన్యజీవ జనాభా ధోరణులు ప్రపంచవ్యాప్తంగా తీవ్రమైన తగ్గుదలను చూపుతున్నాయి. ఇది మొత్తం జంతు సంఖ్యను లెక్కించిన ఫలితం కాదు; పరిశీలించిన ఉభయచరాలు, పక్షులు, చేపలు, క్షీరదాల జనాభా మార్పులను కలిపిన సూచిక.

ప్రపంచ వన్యజీవ నిధి మరియు లండన్ జంతుప్రదర్శనశాల సంఘం 2024 జీవ గ్రహ నివేదిక ప్రకారం, అధ్యయనం చేసిన వన్యజీవ జనాభాల సగటు పరిమాణం 1970 నుంచి 2020 మధ్య 73 శాతం తగ్గింది. లాటిన్ అమెరికా, కరీబియన్ ప్రాంతంలో ఈ సూచిక 95 శాతం తగ్గగా, ఆఫ్రికాలో 76 శాతం, ఆసియా–పసిఫిక్‌లో 60 శాతం తగ్గింది (WWF–ZSL, 2024). ఈ గణాంకాలను ప్రతి జాతి అంతరించిపోయిందని అర్థం చేసుకోరాదు; కానీ నివాసాలపై ఒత్తిడిని విస్మరించలేమని అవి స్పష్టం చేస్తాయి.

ఆంధ్రప్రదేశ్‌, తెలంగాణలో సంరక్షణకు ఏవి ప్రాధాన్యాలు?

రెండు రాష్ట్రాలకూ అడవులు, కొండప్రాంతాలు, నదులు, సరస్సులు, తీరప్రాంతాలు ఉన్నాయి; ప్రతి ప్రాంతానికి వేర్వేరు చర్యలు అవసరం. తూర్పు కనుమల అటవీ అనుసంధానం, గోదావరి పరివాహక ప్రాంతం, కోరింగ మడ అడవులు, పులికాట్–కొల్లేరు తడిబయళ్లు, తెలంగాణలో కవ్వాల్‌, అమ్రాబాద్‌ వంటి అభయారణ్యాలు స్థానిక సంరక్షణ ప్రణాళికలకు ఆధారం.

అభయారణ్యపు సరిహద్దు వద్దే ప్రకృతి ముగియదు. అడవి నుంచి గ్రామాలకు వెళ్లే నీటి వనరులు, సాగుభూముల అంచులు, చిన్న చెరువులు, పొదలు, పచ్చని దారులు జీవుల ప్రయాణానికి తోడ్పడవచ్చు. భూమి వినియోగంపై నిర్ణయాలు తీసుకునేటప్పుడు గ్రామసభలు, అటవీ శాఖ, స్థానిక సంస్థలు, శాస్త్రవేత్తలు ఒకే పటాన్ని ఉపయోగించి కీలక మార్గాలు, నీటి ప్రదేశాలను గుర్తిస్తే ఘర్షణలను ముందే తగ్గించే అవకాశం ఉంటుంది.

కొల్లేరు, పులికాట్‌, తీర మడ ప్రాంతాల్లో పక్షులు, చేపలు, మత్స్యకారుల జీవనోపాధి నీటి మట్టం మరియు నాణ్యతతో బలంగా అనుసంధానమై ఉంటాయి. నీటి ప్రవాహం, చెరువుల విడుదల, వ్యర్థాలు, అక్రమ ఆక్రమణలపై ప్రజలకు అందుబాటులో ఉండే సమాచారం అవసరం. తీర శుభ్రత కార్యక్రమాలు பயனளிக்கலாம்; ஆனால் அவை பிளாஸ்டிக் மற்றும் கழிவுகளின் மூலக்காரணங்களை கட்டுப்படுத்தும் విధానాలకు மாற்றாக இருக்கக்கூடாது.

వన్యజీవి–మనిషి ఘర్షణలో నష్టపోయే కుటుంబాలకు త్వరిత సమాచారం, వైద్య సహాయం, న్యాయమైన పరిహారం అవసరం. పంట లేదా పశువుల నష్టం జరిగిన వెంటనే అటవీ అధికారులకు తెలియజేసి, అధికారిక ప్రక్రియను అనుసరించాలి. ఏనుగును తరిమేయడం, చిరుతను చుట్టుముట్టడం లేదా విషం పెట్టడం మనుషులకు, జంతువులకు ప్రమాదకరం; ఇలాంటి ఘటనల్లో శిక్షణ పొందిన సిబ్బందినే పిలవాలి.

నిపుణుల సమాధానం — డా. శంకర్ రామన్, నేచర్ కన్జర్వేషన్ ఫౌండేషన్ శాస్త్రవేత్తగా పనిచేస్తూ అడవి భూభాగాలు, పక్షుల వైవిధ్యం, ప్రజల భాగస్వామ్యంపై పరిశోధించారు. సంరక్షణ ఫలితాన్ని రక్షిత ప్రాంతపు విస్తీర్ణంతో మాత్రమే కొలవలేం; నివాస నాణ్యత, అనుసంధానం, స్థానికుల హక్కులు, దీర్ఘకాలిక పర్యవేక్షణ కూడా లెక్కలోకి రావాలి (Nature Conservation Foundation, 2018).

సమాజం వన్యప్రాణుల సంరక్షణకు ఎలా తోడ్పడగలదు?

స్థానికులు చేయగల అత్యంత ఉపయోగకరమైన పని సమస్యను గుర్తించి, సరైన సంస్థకు తెలియజేయడం; దానితో పాటు నివాసాలను దెబ్బతీసే రోజువారీ అలవాట్లను మార్చడం. ఒకరి చిన్న చర్య ఒక్కటే అడవిని రక్షించదు, కానీ గ్రామస్థాయి పర్యవేక్షణ, బాధ్యతాయుత వినియోగం, సమర్థమైన ప్రభుత్వ అమలు కలిసి ఫలితాన్ని ఇస్తాయి.

చట్టం కూడా పౌరుల చర్యలకు మార్గం చూపుతుంది. వన్యప్రాణి సంరక్షణ చట్టం, 1972కు 2022లో చేసిన సవరణలు అమల్లో ఉన్నాయి; వన్యజీవులను వేటాడటం, పట్టుకోవటం, అక్రమంగా వ్యాపారం చేయటం చట్టపరమైన పరిణామాలకు దారి తీస్తాయి. జంతువులను ప్రదర్శనకు లేదా వినోదానికి ఉపయోగించే విషయంలోనూ వర్తించే జంతు సంక్షేమ నియమాలు, కోర్టు ఆదేశాలను పాటించాలి. సంక్రాంతి పేరుతో కోడిపందేలు నిర్వహించడం చట్టబద్ధమని భావించరాదు; జంతు క్రూరత్వం, పందేలపై వర్తించే ఆదేశాలు మరియు స్థానిక చట్టాలను అమలు చేయాల్సిన బాధ్యత అధికారులది (వన్యప్రాణి సంరక్షణ చట్టం, 1972; జంతువులపై క్రూరత్వ నిరోధక చట్టం, 1960).

నిపుణుల సమాధానం — డా. దివ్య కర్ణాడ్, క్రియా విశ్వవిద్యాలయంలో సముద్ర సంరక్షణ, చిన్న స్థాయి మత్స్యకారుల జీవనోపాధిపై పనిచేస్తున్నారు. సముద్ర జీవులను కాపాడే నిర్ణయాలు మత్స్యకారుల జ్ఞానం, వారి ఆదాయం, చేపల వనరుల దీర్ఘకాలిక స్థితి—మూడింటినీ కలిపి చూడాలి; స్థానిక ప్రజలను నిర్ణయాల నుంచి తప్పిస్తే అమలు బలహీనమవుతుంది (Krea University, 2022).

“సంరక్షణను కేవలం పులుల సంఖ్యగా చూడలేం; వాటి నివాసం, ఆహారజంతువులు, అడవి మార్గాలు కలిసి నిలిచినప్పుడే రక్షణకు అర్థం ఉంటుంది. ఇది డా. ఉల్లాస్ కరంత్ పరిశోధనా దృక్పథానికి సంపాదకీయ సారాంశం, ప్రత్యక్ష ఉద్ధరణ కాదు.”

నిపుణుల సమాధానాల్లో కనిపించే ఉమ్మడి సందేశం ఏమిటి?

ఈ నిపుణుల దృక్పథాల్లో మూడు ఉమ్మడి విషయాలు కనిపిస్తాయి: జంతువులను వాటి నివాసాల నుంచి వేరు చేసి రక్షించలేం; స్థానిక ప్రజల భద్రత, జీవనోపాధి సంరక్షణకు కేంద్రంగా ఉండాలి; ఫలితాలను కొలిచే దీర్ఘకాలిక పర్యవేక్షణ అవసరం. ఒక్క చెట్టును నాటడం, ఒక్క జంతువును రక్షించడం విలువైనదే, కానీ భూమి వినియోగం, నీటి ప్రవాహం, వ్యాపారం, ప్రభుత్వ విధానాలపై పెద్ద నిర్ణయాలు కూడా మారాలి.

ఆంధ్రప్రదేశ్‌, తెలంగాణలో ఆ మార్పు స్థానికంగా మొదలవుతుంది: గ్రామసభలో అడవి మార్గాల చర్చ, పక్షులు వచ్చే చెరువు శుభ్రత, మడ అడవులపై సమాజ పర్యవేక్షణ, ఘర్షణ జరిగినప్పుడు వేగంగా స్పందించే వ్యవస్థ. ఇడ్లీ, దోసెకు కావలసిన బియ్యం పండించే పొలాల నుంచి రొయ్యలు, చేపలు పెంచే తీర చెరువుల దాకా, మన ఆహార వ్యవస్థలు నీరు మరియు జీవవైవిధ్యంతో ముడిపడి ఉన్నాయి. ప్రకృతికి నష్టం కలిగించని ఉత్పత్తి, వ్యర్థాల తగ్గింపు, బాధ్యతాయుత కొనుగోలు సంరక్షణకు పరోక్ష మద్దతు ఇస్తాయి.

సంరక్షణ విజయాన్ని అడవిలో కనిపించే జంతువుల సంఖ్యతో మాత్రమే అంచనా వేయకూడదు. జీవుల ప్రయాణ మార్గాలు తెరిచి ఉన్నాయా, నదులు మరియు చెరువుల నీటి నాణ్యత మెరుగైందా, ప్రజలకు పరిహారం అందుతోందా, అక్రమ వేట తగ్గిందా, స్థానికుల నిర్ణయాధికారం పెరిగిందా అన్నదీ అడగాలి. ఈ ప్రశ్నలకు ప్రజా సమాచారం, స్వతంత్ర పర్యవేక్షణ, శాస్త్రీయ పరిశోధనతో సమాధానం వెతికినప్పుడే సంరక్షణ నమ్మదగినదవుతుంది.