Chuyên gia giải thích điều kiện nuôi heo công nghiệp: Phúc lợi và rủi ro ẩn giấu

Điều kiện nuôi heo công nghiệp thường bao gồm việc nuôi nhốt số lượng lớn động vật trong các nhà xưởng khép kín với mật độ cao. Các điều kiện này được thiết kế để tối đa hóa sản lượng thịt với chi phí thấp nhất, dẫn đến những lo ngại nghiêm trọng về phúc lợi động vật, sức khỏe cộng đồng do sử dụng kháng sinh và các tác động tiêu cực đến môi trường.

Thịt heo là một phần không thể thiếu trong bữa ăn của hàng triệu người Việt, nhưng ít ai trong chúng ta thực sự hiểu được hành trình của miếng thịt từ trang trại đến bàn ăn. Để làm sáng tỏ những gì thực sự diễn ra phía sau cánh cửa đóng kín của các trang trại chăn nuôi công nghiệp, chúng tôi đã có cuộc trao đổi với Tiến sĩ Thú y Trần Minh Khải. Với hơn 15 năm kinh nghiệm nghiên cứu về dịch tễ học và sức khỏe vật nuôi tại Viện Thú y Quốc gia, ông là một trong những chuyên gia hàng đầu về lĩnh vực này.

Thưa Tiến sĩ, cuộc sống của một con heo trong hệ thống chăn nuôi công nghiệp điển hình diễn ra như thế nào?

Một con heo nuôi công nghiệp trải qua một cuộc đời được kiểm soát chặt chẽ từ khi sinh ra đến khi xuất chuồng. Chúng được sinh ra trong các lồng đẻ, nơi heo mẹ bị cố định để tránh đè lên con. Sau khi cai sữa khoảng 3-4 tuần, heo con được chuyển đến các chuồng nuôi tập thể đông đúc.

Toàn bộ cuộc sống của chúng diễn ra trong nhà, trên sàn bê tông hoặc sàn lưới, không bao giờ được tiếp xúc với đất, cỏ hay ánh sáng mặt trời tự nhiên. Mọi thứ đều được chuẩn hóa: thức ăn công thức để tăng trọng nhanh, nước uống qua núm tự động, và chu kỳ sáng-tối được điều khiển bằng đèn nhân tạo. Môi trường đơn điệu và chật chội này được thiết kế cho hiệu quả kinh tế, chứ không phải cho phúc lợi của con vật.

Những điều kiện sống này ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất và tinh thần của heo ra sao?

Tác động rất sâu sắc. Về mặt thể chất, việc sống trên sàn cứng có thể gây ra các vấn đề về chân và khớp. Không khí trong chuồng kín thường có nồng độ amoniac và bụi cao, dẫn đến các bệnh về đường hô hấp mãn tính. Sự đông đúc cũng tạo điều kiện lý tưởng cho dịch bệnh lây lan nhanh chóng.

Về mặt tinh thần, heo là loài động vật thông minh và có tính xã hội cao, có bản năng tự nhiên là đào bới, khám phá và làm tổ. Việc bị tước đoạt hoàn toàn những hành vi này gây ra căng thẳng, buồn chán và thất vọng mãn tính. Điều này biểu hiện qua các hành vi bất thường như cắn đuôi và cắn song sắt chuồng. Một nghiên cứu trên tạp chí Applied Animal Behaviour Science (2018) cho thấy nồng độ hormone cortisol (chỉ số căng thẳng) ở những con heo nái bị nuôi nhốt trong chuồng ép cao hơn đáng kể so với những con được nuôi thả.

“Chúng ta đang sử dụng kháng sinh như một cây nạng để chống đỡ cho một hệ thống chăn nuôi vốn dĩ không bền vững. Thay vì cải thiện điều kiện sống cho vật nuôi, chúng ta lại dùng thuốc để ngăn chặn dịch bệnh bùng phát trong môi trường quá tải.”

Việc sử dụng kháng sinh trong các trang trại heo công nghiệp phổ biến đến đâu và rủi ro của nó là gì?

Đây là một trong những vấn đề đáng báo động nhất. Kháng sinh không chỉ được dùng để chữa bệnh mà còn được trộn vào thức ăn và nước uống hàng ngày với liều lượng thấp để phòng bệnh và kích thích tăng trưởng. Do mật độ nuôi quá cao, nếu một con bị bệnh, cả đàn sẽ gặp nguy hiểm, vì vậy việc dùng thuốc phòng ngừa được xem là một biện pháp 'bảo hiểm' kinh tế.

Rủi ro lớn nhất là sự phát triển của các chủng vi khuẩn kháng kháng sinh, hay còn gọi là 'siêu vi khuẩn'. Khi kháng sinh được sử dụng liên tục, các vi khuẩn nhạy cảm sẽ bị tiêu diệt, nhưng những vi khuẩn kháng thuốc sẽ sống sót, nhân lên và có thể lây truyền từ động vật sang người qua tiếp xúc trực tiếp, qua chuỗi thực phẩm hoặc qua môi trường. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã nhiều lần cảnh báo rằng kháng kháng sinh là một trong những mối đe dọa lớn nhất đối với sức khỏe toàn cầu. Theo một báo cáo của Ngân hàng Thế giới năm 2017, Việt Nam nằm trong số các quốc gia có tỷ lệ sử dụng kháng sinh trong chăn nuôi cao nhất thế giới.

Chăn nuôi heo công nghiệp tác động đến môi trường như thế nào?

Tác động môi trường là vô cùng lớn. Một trang trại có hàng nghìn, thậm chí hàng chục nghìn con heo sẽ tạo ra một lượng phân và nước tiểu khổng lồ, tương đương với chất thải của một thành phố nhỏ. Chất thải này rất giàu nitơ và phốt pho. Nếu không được xử lý đúng cách, chúng có thể rò rỉ hoặc chảy tràn ra các sông, hồ, gây ra hiện tượng phú dưỡng, làm cạn kiệt oxy trong nước và giết chết các sinh vật thủy sinh.

Ngoài ra, quá trình phân hủy chất thải còn giải phóng các loại khí có hại vào không khí như amoniac (gây mưa axit), hydro sulfide (mùi trứng thối) và metan, một loại khí nhà kính có khả năng giữ nhiệt mạnh hơn carbon dioxide nhiều lần. Báo cáo của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) năm 2021 đã chỉ ra rằng ngành chăn nuôi toàn cầu chịu trách nhiệm cho khoảng 14.5% tổng lượng phát thải khí nhà kính do con người gây ra.

Có sự khác biệt nào trong quy định về phúc lợi động vật giữa Việt Nam và các khu vực khác như EU không?

Có sự khác biệt rất lớn. Liên minh châu Âu (EU) có một số luật về phúc lợi động vật trong chăn nuôi thuộc hàng nghiêm ngặt nhất thế giới. Ví dụ, từ năm 2013, việc sử dụng chuồng ép cá nhân cho heo nái trong phần lớn thời gian mang thai đã bị cấm. Các quy định cũng yêu cầu heo phải được cung cấp vật liệu để chúng có thể thực hiện hành vi đào bới tự nhiên. Việc cắt đuôi và thiến heo không gây tê cũng bị hạn chế nghiêm ngặt.

Tại Việt Nam, Luật Chăn nuôi năm 2018 đã lần đầu tiên đề cập đến các quy định về đối xử nhân đạo với vật nuôi, đây là một bước tiến đáng ghi nhận. Tuy nhiên, các quy định này vẫn còn khá chung chung và việc thực thi còn nhiều thách thức. Các pratiques như sử dụng chuồng ép, cắt đuôi và thiến không gây mê vẫn còn rất phổ biến trong các trang trại công nghiệp. Chúng ta vẫn còn một chặng đường dài để bắt kịp các tiêu chuẩn phúc lợi cao hơn.

Với tư cách là người tiêu dùng, chúng ta có thể đóng góp vào việc cải thiện tình hình này không?

Chắc chắn rồi. Người tiêu dùng có sức mạnh rất lớn. Đầu tiên là lựa chọn của chúng ta. Hãy tìm kiếm và ủng hộ các sản phẩm từ những trang trại có tiêu chuẩn phúc lợi cao hơn, dù điều này có thể đồng nghĩa với việc giá thành cao hơn một chút. Các chứng nhận về chăn nuôi hữu cơ hoặc nhân đạo, dù chưa phổ biến ở Việt Nam, là những dấu hiệu cần tìm kiếm.

Thứ hai, việc giảm lượng tiêu thụ thịt, đặc biệt là thịt từ nguồn gốc công nghiệp, cũng là một hành động có tác động mạnh mẽ. Khi nhu cầu giảm, áp lực sản xuất hàng loạt cũng sẽ giảm theo. Cuối cùng, hãy lên tiếng. Hãy yêu cầu sự minh bạch hơn từ các nhà sản xuất và các nhà hoạch định chính sách cần ban hành các quy định chặt chẽ hơn về phúc lợi động vật và việc sử dụng kháng sinh. Sự thay đổi bắt đầu từ nhận thức và hành động của mỗi cá nhân.