انتشار گازهای گلخانهای از سیستم غذایی به مجموع کل انتشاراتی اطلاق میشود که در تمام مراحل تولید، فرآوری، توزیع، مصرف و دورریز مواد غذایی ایجاد میشوند. این سیستم مسئول حدود یک سوم (۳۴ درصد) کل گازهای گلخانهای تولید شده توسط انسان است (Crippa et al., Nature Food, 2021)، که آن را به یکی از مهمترین عوامل تغییرات اقلیمی تبدیل میکند.
سیستم غذایی دقیقاً شامل چه چیزهایی میشود؟
وقتی از «سیستم غذایی» صحبت میکنیم، منظور ما شبکهای پیچیده و جهانی از فعالیتهاست که غذا را از مزرعه به بشقاب ما میرساند. این فرآیند بسیار فراتر از خود کشاورزی است. این سیستم شامل تمام مراحل، از تولید ورودیهای کشاورزی مانند کود و بذر گرفته تا مصرف نهایی و مدیریت پسماند مواد غذایی میشود.
برای درک بهتر، میتوان این سیستم را به چند بخش اصلی تقسیم کرد: ۱) تولید در مزرعه، که شامل کشاورزی و دامپروری است؛ ۲) تغییر کاربری زمین، مانند جنگلزدایی برای ایجاد زمینهای کشاورزی؛ ۳) فرآوری و بستهبندی؛ ۴) حمل و نقل و توزیع؛ ۵) خردهفروشی و مصرف؛ و ۶) مدیریت پسماند. هر یک از این مراحل به نوعی در انتشار گازهای گلخانهای سهیم هستند.
چرا انتشارات سیستم غذایی یک مشکل بزرگ اقلیمی است؟
تأثیر اقلیمی سیستم غذایی فراتر از دیاکسید کربن (CO2) است. دو گاز گلخانهای قدرتمند دیگر، متان (CH4) و اکسید نیتروژن (N2O)، نقش اصلی را در اینجا ایفا میکنند. دامپروری، به ویژه نشخوارکنندگانی مانند گاو و گوسفند، از طریق فرآیندهای گوارشی خود (تخمیر رودهای) مقادیر عظیمی متان آزاد میکنند. بر اساس گزارش هیئت بیندولتی تغییر اقلیم (IPCC AR6)، متان در یک دوره ۲۰ ساله بیش از ۸۰ برابر دیاکسید کربن قدرت گرمایشی دارد.
اکسید نیتروژن، که حدود ۲۷۳ برابر قویتر از CO2 در یک دوره ۱۰۰ ساله است، عمدتاً از استفاده بیش از حد از کودهای نیتروژنی در کشاورزی حاصل میشود. وقتی این کودها به خاک اضافه میشوند، میکروبها آنها را به اکسید نیتروژن تبدیل میکنند که سپس در جو آزاد میشود. این ترکیب از سه گاز قدرتمند، سیستم غذایی را به یک نیروی محرکه اصلی در گرمایش جهانی تبدیل میکند.
“اگر دام یک کشور بود، سومین تولیدکننده بزرگ گازهای گلخانهای در جهان پس از چین و ایالات متحده میشد. تأثیر آن بر سیاره ما عظیم است.”
بیشترین انتشارات در کدام بخش از زنجیره تأمین غذا رخ میدهد؟
برخلاف تصور عمومی، حمل و نقل یا «مسافت حمل غذا» سهم نسبتاً کمی از کل انتشارات را به خود اختصاص میدهد. بزرگترین منابع انتشار در مراحل اولیه زنجیره تأمین، یعنی در سطح مزرعه و تغییر کاربری زمین، قرار دارند. تحقیقاتی که در مجله Science منتشر شده (Poore & Nemecek, 2018) نشان میدهد که تولید مواد غذایی (شامل فعالیتهای مزرعه و تغییر کاربری زمین) مسئول بیش از ۸۰٪ کل انتشارات سیستم غذایی است.
تغییر کاربری زمین—فرایندی که در آن جنگلها، تالابها و مراتع طبیعی برای ایجاد زمینهای کشاورزی یا چرای دام پاکسازی میشوند—به تنهایی یک منبع عظیم انتشار است. این فرآیند باعث آزاد شدن کربن ذخیره شده در گیاهان و خاک میشود. این پدیده به ویژه در مورد تولید گوشت گاو در آمریکای جنوبی، که با جنگلزدایی آمازون گره خورده است، و همچنین تولید روغن پالم در آسیای جنوب شرقی، بسیار شدید است.
سهم بخشهای مختلف سیستم غذایی در انتشار گازهای گلخانهای
کدام غذاها بالاترین ردپای کربن را دارند؟
تفاوت در تأثیر اقلیمی بین مواد غذایی مختلف بسیار زیاد است. به طور کلی، محصولات حیوانی، به ویژه گوشت نشخوارکنندگان (گاو و گوسفند)، بیشترین ردپای کربن را دارند. این به دلیل ترکیبی از انتشار متان از گوارش آنها، نیاز به زمین زیاد برای چرا و تولید خوراک، و انتشارات ناشی از کود حیوانی است. در مقابل، اکثر غذاهای گیاهی مانند حبوبات، میوهها و سبزیجات انتشارات بسیار کمتری دارند.
به عنوان مثال، تولید یک کیلوگرم گوشت گاو به طور متوسط حدود ۶۰ کیلوگرم معادل دیاکسید کربن (kg CO2eq) منتشر میکند، در حالی که تولید یک کیلوگرم عدس کمتر از ۱ کیلوگرم CO2eq انتشار دارد. این تفاوت خیرهکننده نشان میدهد که انتخابهای غذایی ما تا چه حد میتواند بر آب و هوای زمین تأثیر بگذارد.
| ماده غذایی | انتشار گازهای گلخانهای (کیلوگرم CO2eq به ازای هر کیلوگرم محصول) | توضیحات کلیدی |
|---|---|---|
| گوشت گاو (گوشتی) | 99.48 | انتشار بالای متان و نیاز به تغییر کاربری گسترده زمین |
| گوشت بره و گوسفند | 39.72 | انتشار متان از نشخوارکنندگان |
| پنیر | 23.88 | نیاز به شیر زیاد و انتشارات ناشی از دامپروری |
| مرغ | 9.87 | انتشار کمتر از گوشت قرمز اما همچنان قابل توجه به دلیل خوراک |
| برنج | 4.45 | انتشار متان از شالیزارهای غرقاب |
| توفو (سویا) | 3.16 | منبع پروتئین گیاهی با انتشار بسیار پایین |
| عدس | 0.9 | حبوبات باعث تثبیت نیتروژن در خاک شده و نیاز به کود را کاهش میدهند |
آیا «مسافت حمل غذا» مهمترین عامل است؟
یک تصور غلط رایج این است که خرید محصولات محلی (کاهش «food miles») مهمترین کاری است که میتوان برای کاهش ردپای کربن غذایمان انجام داد. در حالی که خرید محلی مزایای دیگری دارد، دادهها نشان میدهند که برای اکثر مواد غذایی، حمل و نقل تنها بخش کوچکی از کل انتشارات را تشکیل میدهد. به طور متوسط، حمل و نقل کمتر از ۶٪ از کل ردپای کربن یک ماده غذایی را شامل میشود (Our World in Data, 2020).
این بدان معناست که *آنچه* میخورید بسیار مهمتر از *جایی* است که از آنجا آمده است. به عنوان مثال، گوشت گاو محلی هنوز هم ردپای کربن بسیار بالاتری نسبت به آووکادویی دارد که از آن سوی جهان حمل شده است. استثنای اصلی در این مورد، محصولاتی هستند که با هواپیما حمل میشوند (مانند برخی میوهها و سبزیجات تازه و فاسد شدنی خارج از فصل)، که میتواند ردپای کربن حمل و نقل را به شدت افزایش دهد. اما برای اکثر قریب به اتفاق غذاها، تمرکز بر نوع غذا، به ویژه کاهش مصرف گوشت قرمز و لبنیات، تأثیر بسیار بزرگتری دارد.
چگونه میتوانیم ردپای کربن رژیم غذایی خود را کاهش دهیم؟
کاهش انتشار گازهای گلخانهای از سیستم غذایی نیازمند ترکیبی از اقدامات فردی، نوآوریهای فناورانه و تغییرات سیاستی است. در سطح فردی، تغییرات در رژیم غذایی قدرتمندترین ابزار موجود است. در سطح سیستمی، بهبود شیوههای کشاورزی، کاهش ضایعات مواد غذایی در سراسر زنجیره تأمین، و سرمایهگذاری در منابع پروتئین جایگزین میتواند تفاوتهای بزرگی ایجاد کند.
۵ گام عملی برای کاهش تأثیر اقلیمی رژیم غذایی شما
- 1
گام اول: مصرف گوشت قرمز را کاهش دهید
جایگزین کردن حتی چند وعده گوشت گاو یا گوسفند در هفته با پروتئینهای گیاهی مانند عدس، لوبیا یا توفو، بزرگترین تأثیر را در کاهش ردپای کربن شخصی شما خواهد داشت.
- 2
گام دوم: ضایعات مواد غذایی را به حداقل برسانید
با برنامهریزی برای خرید، استفاده صحیح از مواد غذایی و کمپوست کردن باقیماندهها، از هدر رفتن منابعی که برای تولید آن غذا صرف شده است، جلوگیری کنید. حدود یک سوم مواد غذایی تولید شده در جهان هدر میرود.
- 3
گام سوم: بیشتر گیاه بخورید
لازم نیست کاملاً وگان شوید. صرفاً افزایش سهم غذاهای گیاهی در رژیم غذایی شما و کاهش محصولات حیوانی، به ویژه لبنیات و گوشت قرمز، به طور قابل توجهی به کاهش انتشارات کمک میکند.
- 4
گام چهارم: به فصلی بودن محصولات توجه کنید
خرید میوهها و سبزیجات فصلی به این معنی است که احتمال کمتری دارد که آنها در گلخانههای انرژیبر رشد کرده یا با هواپیما از مسافتهای دور حمل شده باشند.
- 5
گام پنجم: از برندها و شرکتهای پایدار حمایت کنید
از شرکتهایی خرید کنید که در مورد شیوههای کشاورزی، کاهش ضایعات و بستهبندی پایدار شفاف هستند و به این ارزشها تعهد دارند. انتخابهای مصرفکنندگان میتواند بازار را به سمت پایداری سوق دهد.
سوالات متداول
آیا کشاورزی ارگانیک همیشه برای آب و هوا بهتر است؟+
نه همیشه. کشاورزی ارگانیک از کودهای مصنوعی استفاده نمیکند و برای تنوع زیستی بهتر است، اما اغلب به زمین بیشتری نیاز دارد زیرا بازدهی آن در هر هکتار کمتر است. این نیاز به زمین بیشتر میتواند منجر به انتشارات بالاتر ناشی از تغییر کاربری زمین شود. بنابراین، تأثیر خالص آن بر آب و هوا پیچیده و وابسته به نوع محصول و سیستم است.
بزرگترین اقدامی که میتوانم برای کاهش ردپای کربن غذایی خود انجام دهم چیست؟+
کاهش یا حذف مصرف گوشت قرمز (گاو و گوسفند) و لبنیات، مؤثرترین کاری است که یک فرد میتواند انجام دهد. تفاوت در انتشارات بین این محصولات و جایگزینهای گیاهی آنقدر زیاد است که این تغییر بسیار تأثیرگذارتر از سایر اقدامات مانند خرید محلی است.
تأثیر بستهبندی مواد غذایی چقدر است؟+
بستهبندی به طور متوسط حدود ۵٪ از کل انتشارات گازهای گلخانهای یک محصول غذایی را تشکیل میدهد. اگرچه کاهش پلاستیک به دلایل دیگر مهم است، اما از منظر اقلیمی، تأثیر آن در مقایسه با نوع غذای داخل بسته بسیار کمتر است. تمرکز بر کاهش مصرف غذاهای پر-انتشار، تأثیر بسیار بیشتری دارد.
آیا ماهی جایگزین بهتری برای گوشت است؟+
بستگی به نوع ماهی و روش صید دارد. به طور کلی، ماهیهای پرورشی و ماهیهایی که با روشهای صید انرژیبر (مانند ترال کف) صید میشوند، میتوانند ردپای کربن بالایی داشته باشند. ماهیهای کوچک و وحشی که به صورت پایدار صید میشوند، معمولاً گزینه بهتری هستند. با این حال، اکثر غذاهای گیاهی هنوز هم ردپای کربن کمتری نسبت به تقریبا تمام انواع غذاهای دریایی دارند.
